Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Lắng nghe tiếng khèn Mông

Nguyễn Ngọc Thanh - 10:00, 04/05/2021

Tiếng khèn của người Mông không chỉ được sử dụng tại gia đình vào những ngày đặc biệt mà nó còn cất lên trong những dịp hội hè, trong những buổi giao lưu thắm tình bè bạn. Trong đời sống văn hoá, tâm linh, tiếng khèn, cây khèn đi theo suốt cuộc đời của mỗi người Mông, hiện diện trong lúc vui nhất, lúc buồn nhất của mỗi gia đình.

Cây khèn trở thành biểu tượng trong văn hóa của người Mông, là “vật thiêng” được bảo quản cẩn thận
Cây khèn trở thành biểu tượng trong văn hóa của người Mông, là “vật thiêng” được bảo quản cẩn thận

Bản giao hoà của lòng người

Trước kia, khèn của người Mông hầu như chỉ được sử dụng tại gia đình thì giờ đây, tiếng khèn được sử dụng trong nhiều hoàn cảnh, nhiều sự kiện trong đời sống, sinh hoạt của người Mông. Như ở Sa Pa, thanh niên người Mông xuống chợ phiên mang theo cây khèn, thích cô gái nào, chàng trai mang khèn thổi và múa vòng quanh, cô gái yêu thích chàng trai, sẽ đáp lại bằng cách xòe ô múa theo điệu khèn của chàng, điệu múa dập dìu theo tiếng khèn.

Ở Si Ma Cai, điệu múa khèn còn là động tác múa võ thể hiện ý chí, sức mạnh của nam giới người Mông. Khi múa khèn lúc ngậm miệng khèn thổi, lúc giơ khèn múa ra phía trước giống như đang tấn công, lúc lại rụt khèn về ép vào nách như đang phòng thủ, người múa khèn thực hiện các động tác rất điêu luyện, mang tính nghệ thuật; lúc nhẹ nhàng, lúc uyển chuyển vừa thổi khèn vừa múa cổ vũ tinh thần cho người thực hiện cũng như cho những người đứng bên ngoài xem và cổ vũ.

Nghệ thuật múa khèn hay nói cách khác là các kỹ thuật, động tác múa khèn của người Mông đa dạng và có nhiều bài, nhiều hình thức thể hiện. Khèn được chơi một mình, cũng có thể nhiều người cùng múa khèn, thổi cùng một bài, một điệu, nhịp giống nhau. Trong đó, người chơi khèn vừa thổi vừa múa khèn là động tác khó nhất. Nhưng không vì khó mà các chàng trai người Mông không tập luyện, mà ngược lại họ tập luyện chăm chỉ, thường xuyên.

Khi các chàng được 12 tuổi đã được bố, ông nội những thợ khèn lão luyện ở trong làng dạy cho kỹ năng, kỹ thuật thổi và múa các bài khèn. Trước tiên, thầy dạy cách lấy hơi, uốn lưỡi thổi khèn, học thuộc các bài khèn rồi mới học đến múa khèn, kết hợp thổi và múa khèn. Nam giới người Mông tự hào về truyền thống múa khèn của mình.

Tiết tấu tiếng khèn có giai điệu của âm nhạc, khiến người nghe hiểu và cảm nhận được âm thanh thay tiếng lòng người muốn nói. Đến lúc cao trào các động tác múa khèn nâng tầm thành nghệ thuật với kỹ thuật miệng vẫn ngậm đầu khèn, tay luồn cây khèn ra mạn sườn, ra sau lưng, động tác vừa thuần thục, uyển chuyển và dứt khoát làm thỏa mãn người xem. Những tiếng vỗ tay tán thưởng, trên mặt cô gái tươi như hoa nở nụ cười bắt đầu mở ô vào theo nhịp của tiếng khèn dẫn dắt, cứ thế người múa, người nhảy hết bài khèn gọi bạn, bài khèn tỏ tình, bài múa ô…, chàng trai ôm khèn múa lộn vài vòng, lúc ngồi xuống hai chân sàng qua sàng lại miệng vẫn ngậm khèn, tiếng khèn vẫn vang lên, lúc luồn khèn qua hai chân động tác thật khó nhưng chàng trai vẫn đều thoăn thoắt luồn khèn từ chân này sang chân bên kia.

Biểu tượng trong văn hoá

Ở các huyện như Mường Khương, Bắc Hà, Si Ma Cai, vào dịp đầu năm người Mông thường tổ chức lễ hội Gầu tào. Trung tâm lễ hội là cột cây nêu, dưới gốc nêu được treo khèn. Khèn được chủ tào thực hiện thổi nghi lễ khai hội và kết hội, cây khèn thổi đi vòng quanh gốc cây nêu dẫn dắt đoàn người tham gia lễ hội với mục đích cầu phúc, cầu mệnh…

Đến khi lìa xa trần thế, người Mông kết hợp sử dụng tiếng khèn, tiếng trống tiễn đưa linh hồn người chết về thế giới của tổ tiên như, bài khèn mời cơm sáng, cơm trưa, cơm tối, bài khèn lên ngựa, bài khèn đưa người chết ra bãi…

Khèn của người Mông được làm bằng ống cây trúc và bầu khèn bằng gỗ thông. Cấu tạo khèn gồm 6 ống trúc ghép xuyên qua bầu khèn bằng gỗ hình bắp chuối, các ống trúc được ghép thành từng đôi, sắp xếp từ nhỏ đến to, từ dài đến ngắn theo âm thanh cao thấp. Ở mỗi đầu ống trúc có khoét lỗ và cắm lưỡi gà bằng lá đồng mỏng phát ra âm thanh khi thổi. Tiếng khèn trầm, bổng, thanh thoát là do hơi người thổi và sự điều chỉnh của lá đồng ở trong mỗi ống khèn.

Khi có đoàn khách đến viếng, gia đình bố trí thợ thổi khèn đón đoàn và đồ lễ phúng viếng từ ngoài cửa vào trong nhà, đoàn viếng bố trí thợ khèn và đoàn nhạc trống vào phúng viếng giao lễ vật cho linh hồn người chết. Ngoài tiếng khèn, trống còn làm vui cho linh hồn cũng như con cháu còn sống của người đã chết, đêm xuống thời gian kéo dài những người thợ khèn, trống bắt đầu thổi, múa khèn các bài khèn mang tính chất vui vẻ. Ví như người Mông ở xã Dền Thàng, huyện Bát Xát, độc đáo với điệu múa khèn và ngậm bát rượu, động tác cực kỳ khó và hấp dẫn khiến con cháu có mặt trong buổi lễ tỉnh hẳn ngủ.

Người Mông ở huyện Si Ma Cai, trong tang lễ có điệu khèn vượt biển, múa khèn trên miệng chảo thắng cố và lộn khèn trên không trung, múa khèn trên cọc…Trong các buổi tang lễ như vậy, thầy khèn sẽ trao truyền cho con cháu những bài khèn, bài trống, những lúc thợ khèn, trống chính nghỉ những người học vào thay thế.

Có thể thấy người Mông sử dụng cây khèn trong các nghi lễ liên quan đến vòng đời người. Với những ý nghĩa, giá trị cùng với các động tác kỹ thuật điêu luyện đã nâng tầm trở thành nghệ thuật khèn độc đáo và đặc trưng của người Mông.

 Cây khèn và trống kết hợp trở thành biểu tượng trong văn hóa của người Mông, trở thành “vật thiêng” được bảo quản cẩn thận. Chính vì thế, ở các bản làng người Mông đều có thợ biết chế tác khèn Mông, khèn được mang bán ở các buổi chợ phiên và trở thành một sản phẩm hàng hóa đặc biệt, người Mông mua để sử dụng, khách du lịch thì làm đồ lưu niệm…

Với những giá trị, nét độc đáo riêng có, nghệ thuật múa khèn của người Mông ở Lào Cai đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. 

Tin cùng chuyên mục
"Phong Ma làng"

"Phong Ma làng"

Cách đây hơn một thập kỷ, bộ phim Ma làng nổi tiếng trên màn ảnh Việt. Đây là bộ phim được chuyển thể từ tác phẩm Ma làng của nhà văn Trịnh Thanh Phong. Cái biệt danh Phong “Ma làng” cũng từ đó gắn với ông như một dấu ấn đậm nét của nhà văn chuyên viết về đề tài nông thôn miền núi.
Tin nổi bật trang chủ
Xuất khẩu dệt may Việt Nam dự kiến cán đích 39 tỷ USD

Xuất khẩu dệt may Việt Nam dự kiến cán đích 39 tỷ USD

Kinh tế - Lam Anh (t/h) - 22:25, 07/12/2021
Đó là chia sẻ của ông Trương Văn Cẩm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), tại buổi Họp báo về Hội nghị tổng kết của Hiệp hội năm 2021, diễn ra sáng 7/12.
Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc: Tiếp tục quan tâm hỗ trợ xây dựng nhà ở cho người có công, cựu chiến binh nghèo, hộ nghèo

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc: Tiếp tục quan tâm hỗ trợ xây dựng nhà ở cho người có công, cựu chiến binh nghèo, hộ nghèo

Thời sự - PV - 22:04, 07/12/2021
Chiều 7/12, Tỉnh ủy Hà Giang tổ chức Hội nghị tổng kết Chương trình hỗ trợ xây nhà ở cho người có công, cựu chiến binh nghèo, hộ nghèo trên địa bàn tỉnh Hà Giang, giai đoạn 2019-2021. Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc dự và phát biểu ý kiến chỉ đạo.
Ẩm thực Lai Châu níu chân du khách

Ẩm thực Lai Châu níu chân du khách

Ẩm thực - Vũ Nguyên - 21:50, 07/12/2021
Đến Lai Châu, không thể không thưởng thức các món ẩm thực độc đáo của đồng bào dân tộc Thái, Hà Nhì, Mông, Dao… Mỗi dân tộc có cách chế biến và sử dụng gia vị khác nhau, song đều đem lại cho món ăn hương vị khác lạ, phảng phất nét đặc trưng của vùng cao Tây Bắc. Dư vị đậm đà của mỗi món ăn sẽ níu chân du khách mỗi khi có dịp ghé qua.
Đoàn kiểm tra của Bộ Chính trị làm việc với Ban Cán sự Đảng Chính phủ

Đoàn kiểm tra của Bộ Chính trị làm việc với Ban Cán sự Đảng Chính phủ

Thời sự - PV - 21:47, 07/12/2021
Thực hiện chương trình kiểm tra của Bộ Chính trị và Ban Bí thư năm 2021, chiều ngày 7/12, tại trụ sở Chính phủ, Đoàn Kiểm tra của Bộ Chính trị làm việc với Ban Cán sự Đảng Chính phủ về kết quả lãnh đạo, chỉ đạo việc nghiên cứu, học tập, quán triệt, tuyên truyền, cụ thể hóa và triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng.
Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp Chủ tịch Quốc hội Lào Xaysomphone Phomvihane

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp Chủ tịch Quốc hội Lào Xaysomphone Phomvihane

Thời sự - PV - 21:42, 07/12/2021
Ngày 7/12, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã tiếp đồng chí Xaysomphone Phomvihane, Chủ tịch Quốc hội Lào và Đoàn đại biểu cấp cao Quốc hội Lào.
Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 5/12/2021

Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 5/12/2021

Trong Chương trình điểm tin, đọc báo ngày 5/12 sẽ tiếp tục cập nhật hoạt động của Lãnh đạo Ủy ban Dân tộc; các tin tức, vấn đề nổi bật liên quan đến vùng dân tộc thiểu số và miền núi tuần qua. Phần đọc báo sẽ giới thiệu tới quý vị và các bạn 2 bài viết: “Chuyện giữ đất của người Hà Nhì” của tác giả Trọng Bảo và “Vó ngựa cao nguyên” của tác giả Mai Văn Bảo.
Lòng người nơi biên viễn: Đường điện chia đôi (Bài 3)

Lòng người nơi biên viễn: Đường điện chia đôi (Bài 3)

Phóng sự - Hiếu Hồng - Hường Tiến - 21:28, 07/12/2021
Trên dọc tuyến biên giới của Tổ quốc, những năm qua, đồng bào các dân tộc thiểu số (DTTS), cùng với chính quyền địa phương, lực lượng chức năng đã tích cực phối hợp, giúp đỡ, hỗ trợ chính quyền và Nhân dân các nước láng giềng bằng nhiều việc làm cụ thể. Những hành động đẹp này, đã tô thắm tình hữu nghị giữa các quốc gia, đồng thời góp phần tạo ra môi trường hòa bình, bảo vệ vững chắc biên cương.
Quảng Ninh với lộ trình triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực vùng DTTS (Bài 2)

Quảng Ninh với lộ trình triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực vùng DTTS (Bài 2)

Công tác Dân tộc - Trình Hiệp - 21:12, 07/12/2021
Để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội nhanh và bền vững, tỉnh Quảng Ninh đã triển khai các giải pháp phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao công tác tại vùng DTTS, miền núi, biên giới, hải đảo. Theo đó, tỉnh chú trọng vào đào tạo nghề cho thế hệ trẻ gắn với cơ cấu việc làm; tăng cường nâng cao chất lượng đội ngũ lãnh đạo, cán bộ quản lý, công chức, viên chức... và coi đây là nhân tố quyết định chiến lược cho sự thành công của Chương trình MTQG giai đoạn 2021 - 2025.
Có hay không “vùng cấm” trong xử lý dự án Apec Mandala Kim Bôi?

Có hay không “vùng cấm” trong xử lý dự án Apec Mandala Kim Bôi?

Pháp luật - Kẻ Sĩ - 20:55, 07/12/2021
Theo phản ánh của người dân, Dự án Khu vui chơi giải trí cao cấp suối khoáng Kim Bôi, tên thương mại là Apec Mandala Sky Villas Kim Bôi (Apec Mandala Kim Bôi) do Công ty Cổ phần Thương mại và Du lịch Kim Bôi (sau đây gọi tắt là Công ty) làm chủ đầu tư, có hành vi kinh doanh bất động sản không bảo đảm đầy đủ các điều kiện theo quy định. Theo đó, Sở Xây dựng Hòa Bình đã từng đề nghị xử lý các vi phạm của dự án này. Thế nhưng, điều đáng ngạc nhiên là sau một loạt các văn bản “đi qua, đi lại” giữa các sở ban ngành tỉnh Hòa Bình, thì dự án này vẫn “bình yên” không hề bị xử phạt?
Vì sao dịch Covid-19 diễn biến phức tạp trong đồng bào DTTS ?

Vì sao dịch Covid-19 diễn biến phức tạp trong đồng bào DTTS ?

Sức khỏe - Lê Hường - Phan Trọng - 20:32, 07/12/2021
Liên tục trong nhiều ngày qua, tỉnh Đắk Nông và Đắk Lắk xuất hiện các ổ dịch mới trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Theo nhận định của cơ quan chuyên môn, nguyên nhân phần lớn là do người dân lơ là chủ quan không thực hiện nghiêm túc 5K vì nghĩ đã tiêm đủ vắc xin và thói quen tụ tập sinh hoạt cộng đồng...
Chương trình phối hợp giữa UBDT và Đoàn TNCS Hồ Chí Minh giai đoạn 2017 - 2022: Củng cố, phát huy vai trò xung kích của thanh niên DTTS

Chương trình phối hợp giữa UBDT và Đoàn TNCS Hồ Chí Minh giai đoạn 2017 - 2022: Củng cố, phát huy vai trò xung kích của thanh niên DTTS

Công tác Dân tộc - Hoàng Quý - 20:24, 07/12/2021
Chương trình phối hợp giữa Ủy ban Dân tộc (UBDT) và Đoàn Thanh niên cộng sản (TNCS) Hồ Chí Minh giai đoạn 2017-2022 được cụ thể hóa và triển khai thực hiện với nhiều nội dung, hình thức hoạt động phong phú, sáng tạo, thiết thực, phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng địa phương. Nhờ đó, Chương trình đã góp phần nâng cao nhận thức đội ngũ cán bộ, đoàn viên, thanh niên DTTS về chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về công tác dân tộc, từ đó giúp họ vận dụng sáng tạo để giải quyết những vấn đề thực tiễn ở địa phương.