Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Góp tiếng nói bảo tồn, phát triển then

PV - 19:05, 21/07/2021

Sau nhiều năm nghiên cứu, tìm tòi, sưu tầm, nhóm tác giả Nguyễn Văn Bách (chủ biên), Nông Thị Cúc, Nguyễn Thị Thắm đã cho ra mắt cuốn sách “Tàng pựt mừa đẳm” (Đường then về tổ) - Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông, phát hành năm 2021. Công trình này được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn trực tiếp chỉ đạo biên soạn.

Chủ biên của cuốn sách - Nghệ nhân Nguyễn Văn Bách (đứng giữa) thực hiện nghi lễ trong diễn xướng then. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Chủ biên của cuốn sách - Nghệ nhân Nguyễn Văn Bách (đứng giữa) thực hiện nghi lễ trong diễn xướng then. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Cuốn sách dày hơn 300 trang được thiết kế theo 2 phần rõ ràng, mạch lạc. Phần thứ nhất: “Diễn xướng then trong đời sống người Tày” đã giúp độc giả có cái nhìn khái quát về giá trị của then trong đời sống người Tày, đó là các giá trị về âm nhạc, múa, mỹ thuật, tư tưởng, ngữ văn, phong tục tập quán và lễ nghi truyền thống. Phần thứ hai: “Tàng pựt mừa đẳm” giới thiệu 20 văn bản then cùng với 2 phiên bản nguyên bản tiếng Tày và dịch tiếng Việt mà ở đó chúng ta có thể bắt gặp những bài hát rất thú vị gắn với đời sống sinh hoạt thường ngày của người Tày, như: “Tức Pi-a” (đánh cá), “Thấu nạn” (săn nai), “Tò mạy” (chặt cây), “Pắt Mèng Ngoảng” (bắt ve sầu), “Slự vài” (mua trâu)... Đặc biệt, ở phần dịch nghĩa tiếng Việt, nhóm tác giả đã có những nghiên cứu chuyên sâu để giải thích cặn kẽ, chi tiết về từng hoạt động gắn liền với các bài hát để người đọc có thể hình dung được cuộc sống của người Tày cũng như mối liên hệ giữa cuộc sống của họ với các bài hát then.

Cuốn sách là sản phẩm của quá trình nghiên cứu khoa học và dịch thuật một cách nghiêm túc, chỉn chu từ văn bản được dùng trong đại lễ “Lẩu then” của đồng bào Tày vùng cánh đồng các xã Tri Phương, Quốc Khánh của huyện Tràng Định (Lạng Sơn). So với các vùng khác, vùng Tràng Định gọi diễn xướng then là “pựt”, do vậy nhóm tác giả đã đề “Tàng pựt” thay cho “Tàng then” để thể hiện sự tôn trọng đối với ngôn ngữ địa phương.

Như chúng ta đã biết, từ lâu, Tràng Định được biết đến là địa danh có nghệ thuật diễn xướng then Tày truyền thống lâu đời và được thừa nhận là vùng then quan trọng không chỉ của tỉnh Lạng Sơn mà còn của cả vùng Việt Bắc rộng lớn.

Từ những năm đầu thế kỷ XX, nghệ thuật diễn xướng then Tày của xã Thất Khê (nay là thị trấn Thất Khê, huyện Tràng Định) đã được các nhiếp ảnh gia người Pháp chụp lưu lại trên các bưu ảnh và phát hành cả ở Việt Nam cũng như tận nước Pháp xa xôi.

Năm 1967, Đoàn Ca múa dân gian khu tự trị Việt Bắc (nay là Nhà hát ca múa nhạc dân gian Việt Bắc - Thái Nguyên) đã cử đoàn cán bộ đến xã Đại Đồng (huyện Tràng Định) để sưu tầm then “Tò mạy” từ nghệ nhân Nguyễn Thị Bình. Điệu then này hiện đã phổ biến trên khắp các sân khấu chuyên nghiệp cũng như quần chúng và được sử dụng để làm nhạc múa đệm cho công tác giảng dạy múa dân gian dân tộc Tày trong các trường nghệ thuật chuyên nghiệp. Đặc biệt, năm 2017, Tràng Định có 2 nghệ nhân hát then là Nguyễn Văn Thọ và Nguyễn Văn Bách được Viện Văn hóa thế giới Paris (Pháp) mời sang trình diễn then phục vụ công chúng tại “kinh đô ánh sáng”.

Tiếp nối truyền thống lịch sử ấy mà trong cuốn sách “Tàng pựt mừa đẳm”, nhóm tác giả - những người con tâm huyết với nghệ thuật then truyền thống của mảnh đất Tràng Định đã sưu tầm, giới thiệu 20 văn bản then quý từ nghệ nhân thực hành then tâm linh Nông Thị Cúc (sinh năm 1933, nguyên quán xã Quốc Khánh, huyện Tràng Định). Nghệ nhân Nông Thị Cúc chính thức tham gia thực hành nghi lễ then từ năm 14 tuổi và là truyền nhân cuối cùng của dòng then “khách” ở xã Quốc Khánh - một dòng then có màu sắc âm nhạc vui tươi, mạnh mẽ và lời ca thấm đẫm chất tự sự. Do được tiếp xúc và học hỏi từ các nghệ nhân tiền bối đã hành nghề từ thế kỷ trước nên nghệ nhân Nông Thị Cúc vẫn giữ được những lề lối cổ chưa bị pha tạp, thay đổi.

Điều đáng quý là trong các văn bản của nghệ nhân Nông Thị Cúc mang nhiều giá trị về ngôn ngữ vì hàm chứa rất nhiều từ ngữ Tày cổ mà cho đến nay không còn hiện diện trong đời sống thường ngày. Ngoài ra, ở những văn bản này còn có rất nhiều ngôn ngữ tiếng Việt đan xen. Tất nhiên, điều đó đã gây không ít khó dễ cho nhóm tác giả trong công tác dịch thuật nhưng lại là bằng chứng rõ nét cho sự giao lưu văn hóa Tày - Việt và là hướng mở cho công tác nghiên cứu lịch sử, nguồn gốc hình thành và phát triển tộc người. Điều đặc biệt nhằm đưa đến độc giả cái nhìn thực tế và sâu sắc về văn bản nên nhóm tác giả đã lựa chọn phương pháp dịch nghĩa và dịch ý thay vì dịch theo thơ sẽ bị phụ thuộc vào thơ.

Bìa cuốn sách “Tàng pựt mừa đẳm”. Ảnh: Ngô Khiêm
Bìa cuốn sách “Tàng pựt mừa đẳm”. Ảnh: Ngô Khiêm

Trong cuốn sách này, nhóm tác giả cũng đã có những phân tích, dẫn chứng hết sức tâm huyết để “hiến kế” cho công tác bảo tồn và phát huy then trong đời sống đương đại, như: Nhanh chóng nghiên cứu, ghi chép, ghi âm vốn then cổ trong dân gian; đẩy mạnh giảng dạy hát then trong các trường học; cải biên, nâng cao và đặt lời để đưa then lên sân khấu chuyên nghiệp...

Từ những ý kiến đó, nhóm tác giả cũng đã mạnh dạn khẳng định: “Những tiết mục hát then đã cải biên sẽ trở thành điểm nhấn cho các chương trình nghệ thuật, trở thành “đặc sản văn hóa” rất quý giá để các tỉnh miền núi phía Bắc đem “khoe” với bạn bè bốn phương. Những bài then đã cải biên theo các chủ đề, các chương trình của Đảng và Nhà nước còn là nguồn tư liệu “cổ động” rất sinh động và thiết thực khi tuyên truyền tại các vùng dân tộc thiểu số, miền núi”.

Chủ biên của cuốn sách - nghệ nhân trẻ Nguyễn Văn Bách nhấn mạnh: “Then là tài sản vô giá không chỉ của người Tày - Nùng mà còn là của chung của nền văn hóa Việt Nam - một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy hát then không chỉ là của riêng ngành văn hóa mà nó còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội, đặc biệt là ở những người con của quê hương Việt Bắc, những người con của dân tộc Tày - Nùng. Nếu chúng ta không bảo vệ được hát then thì chúng ta đã mắc tội với ông bà, tổ tiên và con cháu đời sau vì đã làm mất đi “kho báu” vô cùng quý giá mà phải rất lâu nữa chúng ta cũng ko thể gây dựng được”.

Ý kiến độc giả
Mã bảo mật
Tin cùng chuyên mục
Người "đánh thức" bình minh ở thung lũng Tà Làng

Người "đánh thức" bình minh ở thung lũng Tà Làng

Dưới chân núi A Rung, thôn Tà Làng, xã Bah Lêê, huyện Tây Giang (Quảng Nam), mỗi ngày người dân trong thôn đều nghe tiếng khèn bơrét vang lên từ ngôi nhà sàn của già Alăng Hót. Quá quen thuộc với thanh âm này, nên người dân thôn Tà Làng gọi già Alăng Hót là người đánh thức bình minh.
Tin nổi bật trang chủ
Thủ tướng tiếp nguyên Giám đốc Chương trình Việt Nam tại Đại học Harvard

Thủ tướng tiếp nguyên Giám đốc Chương trình Việt Nam tại Đại học Harvard

Thời sự - PV - 19:55, 17/07/2024
Chiều 17/7, tại Trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Phạm Minh Chính tiếp ông Thomas Vallely, nguyên Giám đốc Chương trình Việt Nam thuộc Đại học Harvard (Hoa Kỳ), hiện là Chủ tịch Hội đồng Tín thác Đại học Fulbright và các chuyên gia Đại học Fulbright.
Gia Lai: Thả 9 cá thể động vật hoang dã có tên trong sách Đỏ về rừng

Gia Lai: Thả 9 cá thể động vật hoang dã có tên trong sách Đỏ về rừng

Xã hội - T.H - 16:41, 17/07/2024
Vừa qua, tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh (tỉnh Gia Lai), các đơn vị chức năng đã tiến hành thả về môi trường sống tự nhiên 9 cá thể động vật hoang dã là cá thể trăn gấm, kỳ đà vân, đều có tên trong sách đỏ Việt Nam và thế giới.
Vinamilk được vinh danh tại giải thưởng Doanh nghiệp trách nhiệm châu Á

Vinamilk được vinh danh tại giải thưởng Doanh nghiệp trách nhiệm châu Á

Kinh tế - PV - 16:37, 17/07/2024
Vinamilk là doanh nghiệp ngành sữa duy nhất của Châu Á được vinh danh tại hạng mục Green Leadership (Lãnh đạo xanh) theo Giải thưởng Doanh nghiệp Trách nhiệm Châu Á. Cụ thể, giải thưởng được trao cho chương trình hành động Vinamilk Pathways to Dairy Net Zero 2050.
Sóc Trăng: Khí gas đốt cháy từ giếng khoan có tiềm năng khai thác làm nhiên liệu

Sóc Trăng: Khí gas đốt cháy từ giếng khoan có tiềm năng khai thác làm nhiên liệu

Xã hội - T.H - 16:35, 17/07/2024
Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sóc Trăng vừa tổ chức Hội thảo khí gas từ giếng khoan nước sinh hoạt và định hướng nghiên cứu thăm dò, khai thác khí nông tại Sóc Trăng. Qua xét nghiệm mẫu khí trên hố nước tự sôi sùng sục ở Sóc Trăng, nhóm nghiên cứu xác định có thể là khí biogas hoặc dầu khí, có tiềm năng khai thác sử dụng làm nhiên liệu.
Tiktoker triệu view quảng bá văn hóa Hà Nhì

Tiktoker triệu view quảng bá văn hóa Hà Nhì

Sắc màu 54 - Diệp Chi - 16:11, 17/07/2024
Tận dụng ưu thế của nền tảng mạng xã hội, những “Tiktoker” trẻ tại tỉnh Điện Biên đã làm nên nhiều video “triệu view” để truyền tải thông điệp và quảng bá hình ảnh của quê hương đến với bạn bè, du khách gần xa. Nhờ đó, hình ảnh đẹp của Điện Biên được lan tỏa rộng rãi đến với đông đảo bạn bè du khách trong nước và quốc tế. Kênh Tiktok Hani Chang của cô gái dân tộc Hà Nhì - Chang Khừ Pứ là một ví dụ.
Tin trong ngày - 16/7/2024

Tin trong ngày - 16/7/2024

Bản tin trong ngày của Báo Dân tộc và Phát triển, ngày 16/7, có những thông tin đáng chú ý sau: Thúc đẩy giải ngân vốn thực hiện 3 Chương trình mục tiêu quốc gia. Phát triển 3 loài thực vật quý tại Pù Luông. Người làm sống lại nhà Gươl của đồng bào Cơ Tu. Cùng các thông tin khác trong vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Đảng ủy Agribank tổ chức Hội nghị Ban Chấp hành Đảng bộ sơ kết 6 tháng đầu năm, triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2024

Đảng ủy Agribank tổ chức Hội nghị Ban Chấp hành Đảng bộ sơ kết 6 tháng đầu năm, triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2024

Kinh tế - Lê Thảo - 16:07, 17/07/2024
Mới đây, tại Hà Nội, Đảng ủy Agribank tổ chức Hội nghị Ban Chấp hành Đảng bộ sơ kết 6 tháng đầu năm, triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2024.
Đưa bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm vào hành trình du lịch

Đưa bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm vào hành trình du lịch

Sắc màu 54 - T.H - 14:59, 17/07/2024
Bảo tàng tỉnh Bình Thuận vừa ra mắt mô hình Kho mở Bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm huyện Bắc Bình kết nối với hành trình du lịch di sản văn hóa Chăm tại địa phương. Đây là bộ sưu tập duy nhất còn lại khá đầy đủ của Vương triều Champa được lưu giữ hơn 400 năm qua bởi gia tộc hậu duệ Vua Pô Klong Mơh Nai.
Thái Nguyên: Nổ nồi hơi tại cơ sở sản xuất đậu phụ, 3 người thương vong

Thái Nguyên: Nổ nồi hơi tại cơ sở sản xuất đậu phụ, 3 người thương vong

Trang địa phương - Vân Khánh - 14:55, 17/07/2024
Sáng 17/7, tại phường Tân Hương, Tp. Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên đã xảy ra một vụ nổ lớn tại một gia đình làm đậu phụ, khiến 1 người chết, 2 người bị thương.
Tặng món quà đặc biệt cho thanh niên dũng cảm cứu người trong vụ sạt lở vùi lấp xe khách ở Hà Giang

Tặng món quà đặc biệt cho thanh niên dũng cảm cứu người trong vụ sạt lở vùi lấp xe khách ở Hà Giang

Tin tức - Vũ Mừng - 14:52, 17/07/2024
Anh Nguyễn Đức Tài, người dũng cảm cứu bé gái và hỗ trợ các nạn nhân trong vụ sạt lở vùi lấp xe khách 16 chỗ tại huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang vừa được tổ chức công đoàn nơi anh công tác trao tặng món quà đặc biệt.
Các thủ khoa thi tốt nghiệp THPT năm 2024 theo từng khối

Các thủ khoa thi tốt nghiệp THPT năm 2024 theo từng khối

Giáo dục - Minh Nhật - 14:47, 17/07/2024
Theo thống kê của Bộ GD&ĐT, mức điểm cao nhất năm 2024 là thủ khoa ở khối C đạt 29,75 điểm.