Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Bảo tồn Ariya - Kho tàng tri thức dân gian của người Chăm

Bá Minh Truyền - 16:38, 20/04/2023

Ariya của người Chăm được xem là kho tàng tri thức dân gian quý giá, gồm những tác phẩm văn chương với nhiều thể loại khác nhau, như thơ ca, tráng ca, sử thi, gia huấn ca... nội dung mang ý nghĩa về giáo dục hình thành nhân cách cho con người, ý thức về cội nguồn, thể hiện lòng hiếu thảo, thiện tâm trong đối nhân xử thế... Tuy nhiên theo thời gian, Ariya không còn phổ biến như xưa và ngày càng mai một và nguy cơ thất truyền…

Chức sắc Chăm Bà ni xem văn bản Ariya. (Ảnh Thành Phần)
Chức sắc Chăm Bàni xem văn bản Ariya. (Ảnh Thành Phần)

Ariya - Kho tàng tri thức quý hiếm

Trong gia đình của người Chăm có treo chiết trong nhà. Chiết là cái giỏ đan thủ công bằng tre, nứa dùng để đựng và bảo quản đồ cúng lễ, lễ phục và sách. Nội dung ghi chép trong các quyển sách cổ lưu truyền từ đời này, qua đời khác qua nhiều thế hệ. Trong đó, có những quyển Ariya ghi chép lại bối cảnh lịch sử của người Chăm qua các chặng đường phát triển và hội nhập.

Ariya là một loại hình thư tịch cổ của người Chăm, được viết bằng tay và được sao chép lại bằng chữ viết Akhar Thrah để sử dụng và lưu truyền lại cho đời sau, kể cả người Chăm Bàni và Bàlamôn.

Đây là những tác phẩm văn chương với nhiều thể loại khác nhau, như thơ ca, tráng ca, sử thi, gia huấn ca... Nội dung phong phú và đa dạng, thường miêu thuật về sinh hoạt của xã hội, các tầng lớp trên như vua chúa, tăng lữ và các tầng lớp dưới của xã hội... 

Ariya còn là kho tàng tri thức quý hiếm chứa đựng nhiều nội dung, cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu về lịch sử, ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật, tôn giáo, tín ngưỡng, giáo dục của cộng đồng người Chăm.

 Ariya đã có từ lâu đời trong các buổi sinh hoạt văn hóa, văn nghệ của cộng đồng người Chăm. Người nông dân sau một ngày làm việc mệt mỏi trên cánh đồng thường sẽ ngả lưng trên võng hát, ngâm Ariya để vơi đi những lo toan, vất vả của cuộc sống đời thường. Vào các dịp tang ma, lễ hội cộng đồng, các nghệ nhân, bô lão thường gặp gỡ nhau chia sẻ nỗi buồn, vui của cuộc sống.

Bà Châu Thị Đông ở thôn Phú Nhuận (xã Phước Thuận, huyện Ninh Phước) là nghệ nhân hát Ariya có tiếng trong vùng người Chăm Ninh Thuận
Bà Châu Thị Đông ở thôn Phú Nhuận (xã Phước Thuận, huyện Ninh Phước) là nghệ nhân hát ngâm Ariya có tiếng trong vùng người Chăm Ninh Thuận

Thể loại Ariya của người Chăm ảnh hưởng từ sử thi Ấn Độ qua các nước Malaysia, Indonesia, truyền bá vào nền văn học Chăm. Do đó, giai đoạn đầu các bài Ariya của người Chăm xuất hiện nhiều lớp từ vay mượn từ tiếng ngoài, từ cách đặt tác phẩm, nhân vật đến cốt truyện. Nhưng nó được chuyển hóa cho phù hợp với ước vọng, đặc điểm tâm lý của người Chăm. Các trường ca nổi tiếng như Um Marup, Inra Patra và Dewa Mano…

Sau dòng văn học ảnh hưởng nước ngoài, là các sáng tác bình dân, mang thuần túy tâm hồn, tình cảm, tường thuật các sự kiện diễn ra trong bối cảnh đời sống xã hội người Chăm. Chính vì vậy, dòng chảy về sáng tác Ariya phát triển liên tục không ngừng. 

Đặc điểm sáng tác Ariya của người Chăm đều khuyết danh tác giả. Đồng bào xem tác phẩm ra đời, như là sáng tác tập thể hoặc là những lời mặc khải của thần linh, chứ không phải là sáng tác của người trần gian.

Nghệ thuật hát ngâm Ariya 

Nội dung bài hát ngâm Ariya miêu tả về cảnh sinh hoạt đời thường như cày cấy, gặt hái, giã gạo, đàn ông dựng rạp lễ, đàn bà đội nước, các lễ nghi phong tục tập quán, các hoạt động làng xã được tác giả đưa vào câu chuyện. Các nhân vật ở đây, rất gần gũi trong sinh hoạt đời thường.

Từ cái tên đến nhân cách, từ tiếng nói, điệu cười đến lối biểu lộ tình cảm hay cách suy nghĩ. Các tác phẩm thuộc dòng văn học trữ tình Chăm, đều được gợi hứng từ câu chuyện có thật: Người thật, việc thật và tâm tư tình cảm chân thật.

Các bài hát Ariya của người Chăm đều được ghi chép bằng chữ viết Akhar Thrah. Nội dung các bài hát có độ dài trung bình từ 100 - 200 câu lục bát. Việc học hát và nhớ thuộc lòng hết nội dung bài hát rất khó khăn. Vì vậy, những người hát Ariya ngoài có tố chất về chất giọng, còn phải biết chữ Chăm để dễ dàng trong việc tiếp cận văn bản viết.

Các chức sắc người Chăm hát Ariya tại lễ hội
Các chức sắc người Chăm hát Ariya tại lễ hội

Kỹ thuật hát ngâm Ariya phổ biến nhất hiện nay, là giọng Matai và Hadiip. Nghĩa là giọng ngâm trầm, bổng. Một câu thơ lên giọng cao, thì sẽ có một câu thơ hạ giọng xuống thấp. Ngoài ra, còn có một số giọng hát đặc trưng riêng dành cho từng bài hát, như giọng hát Ariya Déwa Mâno, Sah Pakei, Pataow Adat Likei, Pataow Adat Kamei…

Nghệ thuật hát Ariya ngoài những giá trị về mặt văn học, còn có giá trị về mặt văn hóa và ngôn ngữ. Các đề tài sáng tác Ariya đều lấy cảm hứng từ những hoạt sống, sinh hoạt, lễ hội, tang ma và sự kiện chân thật làm chất liệu để xây dựng tác phẩm. Do đó, thông qua các bài Ariya, giúp hiểu biết về đời sống của người Chăm.

Những lời ngâm Ariya còn mang tính giáo dục, khuyên dạy các thanh nam, thanh nữ rèn luyện đức tính và phẩm hạnh để sống tốt sống có ích và làm nhiều việc thiện để xây dựng quê hương, đất nước ngày càng tươi đẹp.

Thách thức trong công tác bảo tồn

Để có thể đọc và học thuộc lòng những bản trường ca dài hàng trăm câu thơ, đòi hỏi những người hát Ariya phải có trí nhớ tốt và biết chữ Chăm để tập luyện, đọc văn bản thường xuyên. Do đó, các nghệ nhân biết trình diễn ngâm Ariya chủ yếu là người lớn tuổi.

Ngày nay, khi các phương tiện truyền thông giải trí xuất hiện nhiều, thì loại hình sinh hoạt hát ngâm Ariya rơi vào quên lãng dần dần. Nghệ nhân lớn tuổi qua đời không có truyền nhân kế thừa nối tiếp. Những đêm trăng thanh vắng hẳn những âm thanh trầm bổng của lời ca Ariya.

Phụ nữ Chăm luyện hát Ariya
Hiện nay nghệ nhân biết trình diễn ngâm Ariya chủ yếu là người lớn tuổi.

Nhận thấy giá trị của nghệ thuật hát,ngâm Ariya trong sinh hoạt văn hóa của cộng đồng người Chăm có dấu hiệu đang mai một dần, từ năm 2017 đến nay, Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Chăm đã tổ chức điều tra, khảo sát tại 35 làng/thôn có người Chăm sinh sống trong toàn tỉnh Ninh Thuận. 

Kết quả điều tra ghi nhận, hiện có 106 bài Ariya đang lưu truyền trong dân gian, 24 nghệ nhân còn hát Ariya, 20 nghệ nhân còn khả năng truyền dạy và 18 nghệ nhân mới thuộc thế hệ học trò đang theo học hát.

Hiện nay, công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của người Chăm đang gặp không ít những khó khăn, nhất là Ariya - kho tri thức dân gian quý giá nếu không tiến hành nghiên cứu, sưu tầm kịp thời, sẽ cùng với những già làng và các nghệ nhân cao tuổi ra đi mãi mãi, không có cơ hội để cứu vớt những gì còn lại. 

Do vậy, việc triển khai chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, của địa phương để bảo tồn sưu tầm kịp thời và hỗ trợ các nghệ nhân đang thực hành di sản văn hóa nói chung, di sản Ariya của đồng bào Chăm nói riêng... cần sớm được các địa phương, cơ quan chuyên ngành quan tâm thực hiện. Qua đó, tạo điều kiện cho nghệ nhân sống ổn định, yên tâm truyền dạy văn hóa phi vật thể cho các thế hệ trẻ kế thừa và tiếp bước con đường truyền bá nghệ thuật hát ngâm Ariya.

Ý kiến độc giả
Tin cùng chuyên mục
Lễ hội Hết chá - Di sản văn hóa của người Thái trắng ở Sơn La

Lễ hội Hết chá - Di sản văn hóa của người Thái trắng ở Sơn La

Vào dịp tháng 3 hàng năm, khi hoa mạ nở vàng, hoa ban nở trắng núi rừng, người Thái trắng ở xã Đông Sang, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La lại rộn ràng vui Lễ hội Hết Chá. Lễ hội Hết Chá là phong tục tín ngưỡng tâm linh độc đáo, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện nét đẹp văn hóa truyền thống của người Thái trắng nơi rẻo cao Tây Bắc.
Tin nổi bật trang chủ
Nặng nợ cùng văn hóa bản địa miền núi

Nặng nợ cùng văn hóa bản địa miền núi

Sắc màu 54 - PV - 4 phút trước
“Vùng văn hóa các dân tộc thiểu số Quảng Nam là một trong ba vùng văn hóa điển hình của khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên” - Nguyễn Tri Hùng viết. Lần nữa, người đọc “bước vào đời sống của đồng bào miền núi Quảng Nam” một cách nguyên sơ, chân thật nhất.
Hữu Lũng (Lạng Sơn): Đẩy nhanh tiến độ xóa nhà tạm, nhà dột nát

Hữu Lũng (Lạng Sơn): Đẩy nhanh tiến độ xóa nhà tạm, nhà dột nát

Xã hội - Minh Anh - 6 phút trước
Thực hiện Nghị quyết số 188 ngày 25/10/2024 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lạng Sơn về triển khai chương trình hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho hộ người có công với cách mạng, gia đình chính sách, hộ nghèo và cận nghèo, các cấp chính quyền huyện Hữu Lũng đang nỗ lực đẩy nhanh tốc độ xóa nhà tạm, nhà dột nát.
Lễ hội bắt cá Nặm Đăm

Lễ hội bắt cá Nặm Đăm

Media - BDT - 10 phút trước
Bản tin tổng hợp của Báo Dân tộc và Phát triển. Bản tin chiều nay ngày 1/4, có những thông tin đáng chú ý sau: Tái hiện không gian Chợ phiên vùng cao tại Hà Nội. Lễ hội bắt cá Nặm Đăm. Tâm huyết giữ nghề truyền thống. Cùng các tin tức thời sự khác trong vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Vòng xoang kết nối cộng đồng

Vòng xoang kết nối cộng đồng

Media - BDT - 21 phút trước
Bản tin tổng hợp của Báo Dân tộc và Phát triển. Bản tin sáng ngày 2/4, có những thông tin đáng chú ý sau: Vòng xoang kết nối cộng đồng. Độc đáo ngôi cổ tự hơn 2.000 năm tuổi . Trưởng buôn Y Taih Priêng tận tụy với buôn làng. Cùng các tin tức thời sự khác trong vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Khen thưởng Công an Quảng Nam nhanh chóng phá án vụ giết người, phi tang thi thể

Khen thưởng Công an Quảng Nam nhanh chóng phá án vụ giết người, phi tang thi thể

Pháp luật - T.Nhân - H.Trường - 47 phút trước
Bộ trưởng Bộ Công an vừa có khen thưởng đột xuất các Phòng nghiệp vụ Công an tỉnh Quảng Nam tham gia phá vụ án người chồng sát hại vợ, rồi phi tang thi thể nạn nhân.
Cụm Tháp Chăm hơn 800 năm tuổi ở Ninh Thuận

Cụm Tháp Chăm hơn 800 năm tuổi ở Ninh Thuận

Bản tin tổng hợp của Báo Dân tộc và Phát triển. Bản tin sáng ngày 1/4, có những thông tin đáng chú ý sau: Múa Lân - Sư - Rồng TP. Hồ Chí Minh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cụm Tháp Chăm hơn 800 năm tuổi ở Ninh Thuận. A Thu - Người gìn giữ hồn cốt văn hóa Xơ Đăng. Cùng các tin tức thời sự khác trong vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam:

Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam: "Không để xảy ra tình trạng lơ là công việc do tâm lý sáp nhập đơn vị hành chính và sắp xếp bộ máy"

Trang địa phương - T.Nhân - H.Trường - 1 giờ trước
Đó là ý kiến chỉ đạo của Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam Lương Nguyễn Minh Triết, tại Hội nghị Tỉnh ủy Quảng Nam lần thứ 19, khóa XXII, diễn ra ngày 2/4.
Vươn mình trong hội nhập quốc tế

Vươn mình trong hội nhập quốc tế

Thời sự - PV - 6 giờ trước
Nhìn lại lịch sử cách mạng nước ta, hội nhập và phát triển của đất nước luôn gắn liền với những biến chuyển của thời đại. Ngay từ những ngày đầu lập nước, trong bức thư gửi tới Liên Hợp quốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu rõ tinh thần là Việt Nam muốn làm bạn với tất cả các nước, bày tỏ mong muốn “thực thi chính sách mở cửa và hợp tác trong mọi lĩnh vực”. Đây có thể được coi là “bản tuyên ngôn” đầu tiên về cách tiếp cận của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với cộng đồng quốc tế.
Các địa phương chú trọng tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho đồng bào DTTS

Các địa phương chú trọng tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho đồng bào DTTS

Dân tộc - Tôn giáo - Minh Thu - 9 giờ trước
Những năm qua, công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật (PBGDPL) cho đồng bào DTTS đã và đang được các địa phương chú trọng, tăng cường. Công tác tuyên truyền PBGDPL cũng được thực hiện sáng tạo, phù hợp với đặc điểm, tình hình vùng đồng bào DTTS và miền núi, từ đó nâng cao nhận thức pháp luật trong đồng bào DTTS, góp phần ổn định an ninh trật tự, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo ở cơ sở.
Nêu cao tinh thần trách nhiệm, tích cực phối hợp giữa Bộ Dân tộc và Tôn giáo và Hội đồng Dân tộc của Quốc hội

Nêu cao tinh thần trách nhiệm, tích cực phối hợp giữa Bộ Dân tộc và Tôn giáo và Hội đồng Dân tộc của Quốc hội

Thời sự - Thanh Huyền - Tuấn Ninh - 20:49, 02/04/2025
Ngày 2/4, tại trụ sở Bộ Dân tộc và Tôn giáo, Bộ Dân tộc và Tôn giáo và Hội đồng Dân tộc của Quốc hội đã có buổi làm việc về một số nhiệm vụ trọng tâm năm 2025 liên quan đến công tác dân tộc, chính sách dân tộc. Tại buổi làm việc, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Đào Ngọc Dung nhấn mạnh, công tác phối hợp giữa Bộ Dân tộc và Tôn giáo và Hội đồng Dân tộc của Quốc hội phải theo phương châm phối hợp nhịp nhàng, dân chủ, cùng nhau tìm ra chân lý, để đi đến thống nhất, có như vậy thì sự nghiệp công tác dân tộc mới đi đến sự đồng thuận, đạt được thắng lợi.
Thủ tướng: Phải đặt niềm tin, hy vọng, tạo động lực, truyền cảm hứng, tạo bước ngoặt về phát triển kinh tế tư nhân

Thủ tướng: Phải đặt niềm tin, hy vọng, tạo động lực, truyền cảm hứng, tạo bước ngoặt về phát triển kinh tế tư nhân

Thời sự - PV - 19:35, 02/04/2025
Chiều 2/4, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính, Trưởng Ban Chỉ đạo xây dựng Đề án phát triển kinh tế tư nhân đã chủ trì Phiên họp lần thứ hai của Ban Chỉ đạo, tiếp tục cho ý kiến, hoàn thiện thêm một bước dự thảo Đề án để chuẩn bị trình Bộ Chính trị.