Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Lửa thiêng cao nguyên

PV - 15:42, 10/08/2020

Lửa có vai trò quan trọng trong đời sống con người. Ngọn lửa trước sân nhà rông quy tụ mọi người trong những đêm hội của cộng đồng với tiếng chiêng, nhịp trống, điệu múa xoang, ché rượu cần... Ngọn lửa chất chứa bao huyền thoại của vùng đất cao nguyên trong những đêm kể khan của già làng, là biểu tượng cho quyền năng thần bí của Vua Lửa (Pơtao Apuih) từng được lưu trong sử sách.

 Đêm hội buôn làng. Ảnh: HÒA CAROL
Đêm hội buôn làng. Ảnh: HÒA CAROL

Người miền núi từ thời xa xưa không chỉ dựa vào lửa trời mà còn “phát minh”, làm ra ngọn lửa bằng nhiều cách để phục vụ cuộc sống của mình. Cách phổ biến nhất mà nhiều tộc người hay làm là lấy một ống tre ngắn có nắp đậy hoặc may cái túi nhỏ bằng da chó. Trong ống hoặc túi da đó có một miếng sắt dẹp nhỏ bằng ngón tay cái, một miếng đá gan gà có màu nâu và là một ít bùi nhùi. Khi cần có lửa, người ta lấy các thứ đó ra, một tay cầm đá có kèm theo bùi nhùi, tay kia cầm thanh sắt đánh mạnh vào đá thì lập tức bén ra nhiều tia lửa. Tia lửa rơi vào bùi nhùi bắt lửa cháy, bà con lấy một ít lá khô nhóm lên, thế là có một bếp lửa. Cách đó đồng bào gọi là làm quẹt lửa. Bí quyết của nó là phải có thanh sắt được luyện thật tốt (loại không đảm bảo chất lượng thì khó có thể đánh ra lửa) và bắt buộc phải có một viên đá gan gà vì đá đen, đá trắng đánh ít ra lửa. Còn bùi nhùi thì đồng bào chặt cây một vài loại cây rừng, cạo lấy lớp vỏ ngoài của nó bỏ vào túi cho khỏi bị ẩm và để dành dùng dần. Đá gan gà chạm mạnh vào thanh sắt tốt thì sẽ phát ra lửa, gặp bùi nhùi là chất mồi tạo nên ngọn lửa-đó thật sự là cái quẹt lửa nguyên thủy, phổ biến của nhiều tộc người.

Cách thứ hai là kéo lửa từ cây tre khô. Người ta vào rừng tìm một cây tre non thật khô, chẻ ống tre ra thành cái máng. Lấy máng tre đó khoét thành một cái lỗ ở giữa rồi để trên mặt đất và lấy ống tre khác chẻ ra làm thành miếng dát mỏng để kéo lửa. Dùng hai bàn chân giữ chặt hai đầu máng tre và hai tay kéo lát tre qua cái máng. Cứ kéo cò cưa qua lại liên tiếp như kéo đàn nhị cho đến khi đứt dây lát tre khô là có lửa để nhóm hút thuốc, nấu ăn. Cách kéo lửa như thế này được làm vào mùa nắng mới dễ cháy, còn mùa mưa thì hơi khó.


Bếp lửa mang lại sự sống cho mỗi gia đình và cho toàn cộng đồng. Lửa cũng là thứ ánh sáng huyền thoại cháy rực trong đêm sâu thẳm của núi rừng, buôn làng. Trong các ngôi nhà dài truyền thống, mỗi bếp lửa tượng trưng cho một gia đình. Càng nhiều gia đình, nhiều thế hệ sống chung trong ngôi nhà dài thì càng nhiều bếp lửa. Mỗi bếp luôn đỏ lửa sáng trưa, chiều tối, khói bếp bay quyện quanh mỗi mái nhà là hình ảnh thân quen, gợi lên một cuộc sống ấm no. Trên bếp lửa ám khói trong mỗi ngôi nhà còn được bố trí kho lúa, các loại hạt giống và ngay dưới đó, gần về phía bếp lửa hơn là một cái giàn thường được dùng để sấy khô các loại thực phẩm như thịt cá nhằm giữ gìn chúng được lâu dài hơn. Thịt gác bếp là món đặc sản được ưa thích của đồng bào miền núi.

Từ xưa, đồng bào các dân tộc dọc Trường Sơn-Tây Nguyên đã rất có ý thức trong việc kiềm chế thần lửa khi đốt rẫy, dọn đất để canh tác luôn phong phú và được mọi người tuân thủ nghiêm ngặt. Khi đốt rẫy, bà con thường làm một cây đuốc bằng tre khô đập dập, nhét vào giữa cây đuốc một cái lông công, rồi dùng mỡ heo hoặc mỡ trâu bò thoa khắp thân cây tre khô, để lúc đốt lửa không bị tắt mà cháy bốc như đuôi con chim công xòe. Người ta đốt từ ngoài rìa đốt vào, từ chỗ thấp nhất lên chỗ cao. Họ phải báo cho nhau biết thời gian đốt rẫy để ai có rẫy gần nhau thì cùng đốt luôn một lúc. Nếu rẫy được đốt gần buôn làng thì cũng báo cho dân biết để canh chừng khỏi bị cháy làng.

Luật tục Jrai nói rõ về “Tội cố ý làm cháy nhà (buôn, làng, rừng)” như sau: “Nếu châm diêm nó sẽ đốt cháy rừng thưa. Nếu thắp đuốc nó sẽ đốt cháy rừng rậm. Nó châm lửa trong rừng thưa. Nó nhóm lửa trong bãi rậm. Nó đốt lửa trong cỏ khô. Lửa sẽ đốt cháy buôn làng, rẫy lúa, rừng khô, thú vật, đồ đạc, tài sản của người khác. Bởi thế, phải đưa nó ra xét xử”. Luật tục M’Nông có những điều luật quy định việc giữ gìn vốn rừng, đặc biệt là nhắc nhở, khuyên răn mọi thành viên trong cộng đồng không được làm cháy rừng và phải có trách nhiệm dập lửa cứu rừng nếu phát hiện rừng bị cháy: “Rừng bị cháy ta phải giúp dập. Nước chảy tràn ta phải giúp chặn. Chòi bị cháy chỉ một người buồn. Nhà bị cháy cả làng phải buồn. Rừng bị cháy mọi người đều buồn”. Luật tục của đồng bào Tây Nguyên xử phạt rất nghiêm khắc đối với các tội như đốt rẫy làm cháy rừng, đốt rẫy mình cháy lan sang rẫy người khác, tội phát hiện cháy rừng mà không ra tay dập tắt, tội làm cháy chòi canh trên rẫy, tội làm cháy nhà, cháy bản làng... Kẻ gây ra hỏa hoạn, làm thiệt hại đến buôn làng, bị xếp vào loại trọng tội, thậm chí ngày xưa bị làm nô lệ để gán nợ cho gia đình bị hại.

Ngọn lửa là biểu tượng thiêng liêng, làm nên văn hóa, duy trì cuộc sống cho đồng bào dân tộc thiểu số. Bằng vốn hiểu biết, kinh nghiệm trong việc tạo ra lửa, giữ lửa, kiểm soát được ngọn lửa và lối ứng xử, luật tục, tín ngưỡng dân gian phong phú đã phần nào soi rọi những nét văn hóa lý thú, vẫn còn giá trị trong cuộc sống hôm nay tại các buôn làng, phát huy những yếu tố tích cực của tập quán cổ truyền, nhất là trong việc giữ và bảo vệ rừng.

Tin cùng chuyên mục
Bà giáo 76 tuổi và cuộc “dạo chơi” với sắc màu hội họa

Bà giáo 76 tuổi và cuộc “dạo chơi” với sắc màu hội họa

Ngắm nhìn không gian nghệ thuật trong trẻo, nên thơ về con người, núi rừng Tây Bắc của bà giáo Nguyễn Ngọc Dậu ̣̣(76 tuổi, nguyên giáo viên dạy Văn -Trường THCS Tân Thành, TP. Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên), công chúng và cả giới hoạ sĩ đều bất ngờ ,bởi đó là những tác phẩm hội họa của một người chưa học qua trường lớp năng khiếu, nghệ thuật nào. Cần mẫn sáng tác ở độ tuổi xưa nay hiếm, bà lặng lẽ cầm cọ và bung toả tình yêu nghệ thuật với vẻ đẹp tự nhiên như một bông hoa rừng.
Tin nổi bật trang chủ
Thanh niên DTTS Tây Nguyên lập thân, lập nghiệp: Gương sáng ở các buôn làng (Bài 1)

Thanh niên DTTS Tây Nguyên lập thân, lập nghiệp: Gương sáng ở các buôn làng (Bài 1)

Thanh niên các DTTS Tây Nguyên đang dần vượt qua rào cản tâm lý và tập tục lạc hậu để khẳng định khả năng và bản lĩnh, làm giàu chính đáng trên chính buôn làng của mình. Tuy nhiên, trên hành trình khởi nghiệp, chắc chắn họ sẽ không tránh khỏi những bước gập gềnh, vướng mắc cần sự hỗ trợ, hậu thuẫn nhiều hơn nữa về chủ trương, chính sách từ các cấp chính quyền, các tổ chức đoàn thể... nhằm tạo điều kiện cho thanh niên DTTS lan tỏa khát vọng lập thân, lập nghiệp...
Hà Giang: Phát huy vai trò Người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Quyết Tiến

Hà Giang: Phát huy vai trò Người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Quyết Tiến

Người có uy tín - PV - 22:10, 01/08/2021
Xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ (Hà Giang) có đa số dân là đồng bào DTTS như: Nùng, Bố Y, Mông, Dao, Hán… Hiện nay, Người có uy tín có ở tất cả 13/13 thôn; nhiều năm qua, NCUT đã thể hiện rõ vai trò, vị trí trong lòng đồng bào DTTS thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng.
Đề nghị tổ chức tôn giáo tiếp tục thực hiện các biện pháp cấp bách phòng, chống dịch Covid-19

Đề nghị tổ chức tôn giáo tiếp tục thực hiện các biện pháp cấp bách phòng, chống dịch Covid-19

Tin tức - PV - 21:51, 01/08/2021
Ngày 1/8, Bộ Nội vụ, Ban Tôn giáo Chính phủ có văn bản gửi lãnh đạo các tổ chức tôn giáo đề nghị tiếp tục thực hiện các biện pháp cấp bách phòng, chống dịch Covid-19. Văn bản nêu rõ:
Bổ sung hơn 5.100 tỷ đồng mua vật tư, trang thiết bị, thuốc phục vụ phòng, chống dịch COVID-19

Bổ sung hơn 5.100 tỷ đồng mua vật tư, trang thiết bị, thuốc phục vụ phòng, chống dịch COVID-19

Tin tức - PV - 21:19, 01/08/2021
Phó Thủ tướng Lê Minh Khái vừa ký Quyết định 1376/QĐ-TTg ngày 1/8/2021 bổ sung dự toán chi ngân sách nhà nước năm 2021 của Bộ Y tế số tiền 5.100 tỷ đồng từ nguồn dự phòng ngân sách trung ương năm 2021 để mua vật tư, trang thiết bị, sinh phẩm, hóa chất, thuốc phục vụ phòng, chống dịch COVID-19.
Ma Nghĩa - Người “giữ lửa” cho buôn làng

Ma Nghĩa - Người “giữ lửa” cho buôn làng

Gương sáng giữa cộng đồng - PV - 21:16, 01/08/2021
Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất anh hùng, giàu truyền thống cách mạng, ông KPă Vương, hay còn gọi là Ma Nghĩa, nguyên Phó Chủ tịch xã Cà Lúi 3 nhiệm kỳ đã dành trọn tâm huyết của cả cuộc đời mình vì sự nghiệp giáo dục, vì sự bình yên; người “giữ lửa” cho buôn làng.
Triển khai ngay phương án điều động, chi viện nhân lực y tế cho các địa phương đang có nhiều ca lây nhiễm, bệnh nặng

Triển khai ngay phương án điều động, chi viện nhân lực y tế cho các địa phương đang có nhiều ca lây nhiễm, bệnh nặng

Tin tức - PV - 21:01, 01/08/2021
Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu Bộ trưởng Bộ Y tế chủ động, khẩn trương hơn nữa trong việc chỉ đạo tổ chức tập huấn, nâng cao năng lực điều trị, hồi sức cấp cứu trên phạm vi cả nước; căn cứ yêu cầu và khả năng đáp ứng chung trên bình diện toàn quốc, triển khai ngay phương án điều động, chi viện nhân lực y tế kịp thời cho các địa phương đang có nhiều ca lây nhiễm, bệnh nặng.
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tuyên thệ nhậm chức

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tuyên thệ nhậm chức

Chiều 26/7, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết bầu đồng chí Phạm Minh Chính, Ủy viên Bộ Chính trị Khóa XIII, đại biểu Quốc hội khóa XV làm Thủ tướng Chính phủ. Thủ tướng Phạm Minh Chính đã tuyên thệ và phát biểu nhậm chức sau khi Quốc hội thông qua nghị quyết.
Không phải cứ tiếp xúc F0 là thành F1

Không phải cứ tiếp xúc F0 là thành F1

Sức khỏe - T.Minh (t/h) - 20:46, 01/08/2021
Bộ Y tế vừa ban hành quy định mới, nêu rõ các khái niệm F0, F1, F2 để các địa phương áp dụng trong tình hình mới.
Tối 1/8: Việt Nam có 4.423 bệnh nhân COVID-19 khỏi bệnh

Tối 1/8: Việt Nam có 4.423 bệnh nhân COVID-19 khỏi bệnh

Tin tức - BĐT - 19:15, 01/08/2021
Bản tin dịch COVID-19 của Bộ Y tế cho biết, tối 1/8 Việt Nam có thêm 4.246 ca mắc mới COVID-19 và có 4.423 bệnh nhân được công bố khỏi bệnh
Bộ đội Biên phòng Sóc Trăng: Tặng quà cho đồng bào Khmer nghèo ảnh hưởng bởi dịch Covid-19

Bộ đội Biên phòng Sóc Trăng: Tặng quà cho đồng bào Khmer nghèo ảnh hưởng bởi dịch Covid-19

Tin địa phương - Văn Long -Minh Triết - 17:50, 01/08/2021
Ngày 1/8, Đồn Biên phòng Lai Hòa (Bộ đội Biên phòng tỉnh Sóc Trăng) phối hợp cùng chính quyền địa phương tặng quà cho các hộ gia đình Khmer nghèo có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn ảnh hưởng bởi dịch Covid-19 trên địa bàn khu vực biên giới biển do đơn vị quản lý.
Đổi mới mô hình truyền thông, ứng phó với dịch Covid-19: “Điểm sáng” tại BHXH huyện Yên Thành

Đổi mới mô hình truyền thông, ứng phó với dịch Covid-19: “Điểm sáng” tại BHXH huyện Yên Thành

Xã hội - T. Hương CĐ - 17:12, 01/08/2021
Thời gian qua, Bảo hiểm xã hội (BHXH) huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An đã sáng tạo, chuyển đổi mô hình truyền thông trực tiếp sang truyền thông trực tuyến và truyền thông nhóm nhỏ. Qua đó, đã đạt được những kết quả “đột phá” trong công tác tuyên truyền, vận động người dân tham gia BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình giữa đại dịch Covid-19.
Đồng Tháp, Sóc Trăng: Đẩy mạnh tiêu thụ sản phẩm OCOP cho nông dân

Đồng Tháp, Sóc Trăng: Đẩy mạnh tiêu thụ sản phẩm OCOP cho nông dân

Kinh tế - Cát Tường (T/h) - 15:47, 01/08/2021
Thời điểm hiện tại, nhà vườn trồng nhãn trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp và Sóc Trăng vào đợt thu hoạch. Tuy nhiên, do địa phương đang chịu ảnh hưởng lớn của dịch Covid-19 nên việc tiêu thụ nhãn cũng gặp khó khăn. Trước thực trạng đó, các sở, ngành tỉnh đang dồn mọi nguồn lực nhằm đẩy mạnh tiêu thụ sản phẩm nhãn và các sản phẩm OCOP cho nhà nông.