Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Huyền bí những chiếc cầu thang nhà dài của người Ê Đê

Lê Hường-H’Xíu - 09:00, 14/02/2021

Vùng đất Tây Nguyên hùng vĩ hiện còn lưu giữ nhiều nét đẹp văn hóa đặc sắc của các dân tộc, trong đó có người Ê Đê. Một trong những nét văn hóa đặc sắc phải kể đến là kiến trúc nhà dài, ở đó chứa đựng một sự huyền bí, ý nghĩa sâu sắc về chiếc cầu thang được điêu khắc họa tiết “đôi bầu vú”, “vầng trăng khuyết”.

Nhà dài là kiến trúc đặc trưng của đồng bào dân tộc Ê Đê
Nhà dài là kiến trúc đặc trưng của đồng bào dân tộc Ê Đê

Kiến trúc thể hiện quyền lực của phụ nữ

Ở nơi núi rừng Tây Nguyên, những ngôi nhà được dựng lên có chiều dài và chiều rộng gấp nhiều lần chiếc thuyền, có sàn cao để tránh thú dữ và đề phòng thiên tai lũ lụt hằng năm, đồng thời tiện lợi cho sinh hoạt văn hóa.

Kiến trúc ngôi nhà dài truyền thống Ê Đê có những đặc trưng cơ bản như hai vách dọc thẳng theo hình dạng trên rộng dưới hẹp. Hai đầu mái nhô ra như mũi thuyền. Hai cột nhà chính phía trước hiên được chạm khắc các hình ảnh cặp ngà voi, vầng trăng khuyết, con rùa, con kỳ đà và các hoa văn khác gắn liền với bản sắc văn hóa mẫu hệ.

Ở TP. Buôn Ma Thuột (Đăk Lăk), buôn Ako Dhông hiện là buôn còn lưu giữ nhiều kiến trúc, văn hóa mang đậm nét truyền thống của người Ê Đê. Đây cũng là buôn còn giữ được quy hoạch không gian và kiến trúc nhà dài Ê Đê tồn tại hàng trăm năm qua.

Điểm đặc biệt của kiến trúc nhà dài, phải kể đến là chiếc cầu thang dùng để lên xuống. Trong mỗi nhà dài Ê Đê thường có từ 2 đến 3 cầu thang, một cái đặt ở cửa sau, 1 đến 2 cái đặt ở cửa trước. Nghệ nhân Ưu tú Ama H Loan, người trong buôn Ako Dhông mách với chúng tôi, khi bước lên cầu thang vào nhà dài, nên vịn vào “đôi bầu vú” được điêu khắc tỉ mỉ trên đầu cầu thang. Đây là một hành động coi trọng văn hóa Ê Đê, bởi họa tiết này được xem là biểu trưng của quyền lực người phụ nữ, nét uy quyền trong văn hóa mẫu hệ của người Ê Đê. Đồng thời, cũng muốn nhắc nhở mọi người phải nhớ đến công lao của những người phụ nữ đã đang và sẽ là trụ cột trong nhà. Bên trên đôi bầu vú là hình tượng vầng trăng khuyết, biểu trưng cho khát vọng thịnh vượng, no đủ.

Vầng trăng khuyết là điểm bắt đầu, đi qua ngày tháng dần tròn đầy và sáng rực rỡ, như con người có thể đạt được điều mình mong ước, càng ngày càng khấm khá, giàu có, đủ đầy hơn. Hai họa tiết này cũng là biểu tượng của sự giàu có và quyền quý. Xưa kia, chỉ những gia đình, dòng họ giàu có, quyền quý và có tiếng trong buôn mới làm cầu thang có khắc họa tiết này. Và ở mỗi buôn làng cũng chỉ vài gia đình sở hữu những chiếc cầu thang như thế.

Già Ama H Loan giới thiệu các biểu tượng cầu thang nhà dài của người Ê Đê
Già Ama H Loan giới thiệu các biểu tượng cầu thang nhà dài của người Ê Đê

Cầu thang quý đón khách

Theo già làng Y Yơh Niê (buôn Kmrơng Prong B, Ea Tu, TP. Buôn Ma Thuột), cầu thang nhà dài Ê Đê cũng có 2 loại, một loại là cầu thang tròn, dùng thân cây gỗ nguyên khối đục các bậc thang, thường dùng làm cầu thang phụ đặt ở cửa phía sau hay đặt một bên ở phía trước, cạnh cầu thang chính. Một loại là cầu thang dẹt, thường có chiều rộng từ 0,8 - 1m, chiều cao gần 2m, và có 5 - 7 bậc lên xuống (theo quan niệm của người Ê Đê, số lẻ là số sinh, số may mắn, số phát triển).

Cầu thang dẹt đặt phía trước nhà, thường được làm bằng gỗ quý, phía đầu trên được đục hình dáng cong nhẹ như mũi thuyền. Cầu thang có ý nghĩa rất quan trọng và linh thiêng với người Ê Đê, bởi đó là nơi đầu tiên phải bước lên để vào trong nhà.

Ở một số gia đình, chiếc cầu thang dẹt được chạm khắc tỉ mỉ những họa tiết như vầng trăng khuyết, 2 bầu vú, con rùa hay ngôi sao. Nhiều người gọi đây là “cầu thang cái”, phân biệt với “cầu thang đực”, nhưng theo Nghệ nhân Ưu tú Ama H Loan và nhiều người già ở các buôn làng, người Ê Đê không có khái niệm “cầu thang đực”, “cầu thang cái” hay “cầu thang cha”, “cầu thang mẹ” mà chỉ có cầu thang dẹt và cầu thang tròn.

Già làng Y Yơh kể, người Ê Đê xưa theo tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh, rừng cây cũng có thần cai quản. Do đó, để chọn được cây gỗ tốt làm cầu thang, trước khi đi lấy gỗ, chủ nhà phải làm lễ cúng ở nhà và sau đó là lễ cúng trước cây gỗ lớn đã chọn để xin phép được mang cây gỗ đó về nhà. Những cây gỗ này khi làm cầu thang mới được bền chắc, không bị mối mọt, mục ruỗng. Lễ vật trong lễ cúng thường là một con gà và một ché rượu.

“Toàn tỉnh Đăk Lăk hiện nay còn khoảng hơn 5.600 căn nhà dài truyền thống của người Ê Đê. Tỉnh Đăk Lăk cũng đã có nghị quyết về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa cồng chiêng; trong đó có tuyên truyền, bảo tồn văn hóa nhà dài”. Ông Đặng Gia Duẩn, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đăk Lăk cho biết.

Sau lễ cúng, gia chủ được phép bắt tay vào làm cầu thang. Nghệ nhân làm cầu thang cũng phải lựa người khéo léo, tỉ mỉ và cẩn thận, có như vậy chiếc cầu thang mới đẹp, các bậc thang đều, thẳng, có độ cao vừa phải với ngôi nhà. Đặc biệt, hình đôi bầu vú phải tròn trĩnh, cân xứng với nhau, vầng trăng khuyết được đặt cân đối, chính giữa phía trên đôi bầu vú.

Để làm hoàn chỉnh chiếc cầu thang, phải mất từ 3 đến 10 ngày, tùy theo từng nghệ nhân và sự cầu kỳ trong khắc họa chi tiết. Khi cầu thang đã hoàn chỉnh, người Ê Đê một lần nữa làm lễ cúng, báo cáo việc chiếc cầu thang đã hoàn tất và xin phép được gác lên sàn nhà để đưa vào sử dụng.

Trong quá trình sử dụng, nếu cầu thang bị hư hỏng, cũ mục thì gia chủ cũng không được tự ý thay mà phải nhân một dịp đặc biệt, khi gia đình tổ chức lễ cúng với con vật hiến sinh là con heo, bò hoặc trâu thì mới đồng thời tiến hành xin phép để làm cầu thang mới.

Tin cùng chuyên mục
Sức sống vượt thời gian của dân ca quan họ

Sức sống vượt thời gian của dân ca quan họ

Miền quê Kinh Bắc xưa, nay là Bắc Giang - Bắc Ninh được ngăn chia bởi dòng sông Cầu (sông Như Nguyệt), trong đó bờ Nam thuộc tỉnh Bắc Ninh còn bên này là Bắc Giang. Cư dân hai bên sông cũng nổi tiếng với những làn điệu dân ca quan họ êm ả, mượt mà, những làng quan họ cổ “có lề lối” với “khuôn vàng thước ngọc”.
Tin nổi bật trang chủ
Nhiều giải pháp hiệu quả tạo đầu ra cho nông sản ở Sơn La

Nhiều giải pháp hiệu quả tạo đầu ra cho nông sản ở Sơn La

Cũng như các địa phương khác, dịch Covid-19 bùng phát đã tác động không nhỏ đến việc tiêu thụ các mặt hàng nông sản của tỉnh Sơn La. Để giải quyết vấn đề này, ngoài việc triển khai đồng bộ các giải pháp hỗ trợ nông dân về thị trường đầu ra, tỉnh Sơn La đã chỉ đạo các địa phương tập trung nâng cao chất lượng, mẫu mã sản phẩm; vận động các danh nghiệp, hợp tác xã (HTX) và người dân đưa giống cây có năng suất, chất lượng vào thâm canh…
Cần Thơ: Thực hiện các biện pháp cấp bách phòng chống dịch Covid – 19

Cần Thơ: Thực hiện các biện pháp cấp bách phòng chống dịch Covid – 19

Tin tức - Như Tâm – Hồng Diễm - 6 phút trước
Trước diễn biến phức tạp của dịch Covid -19 tại Thành phố Hồ Chí Minh và một số tỉnh lân cận, ngày 15/6, UBND TP. Cần Thơ đã có công văn về việc khẩn trương thực hiện các biện pháp cấp bách phòng chống dịch Covid – 19 trong tình hình mới.
Trưa 15/6, Việt Nam ghi nhận thêm 118 ca mắc mới COVID-19

Trưa 15/6, Việt Nam ghi nhận thêm 118 ca mắc mới COVID-19

Tin tức - PV - 1 giờ trước
Từ 6 giờ đến 12 giờ ngày 15/6, Việt Nam ghi nhận thêm 118 ca mắc mới COVID-19; đều là ca cộng đồng.
Xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận Cửu đỉnh là Di sản tư liệu thế giới

Xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận Cửu đỉnh là Di sản tư liệu thế giới

Tin tức - P. Ngọc (T/h) - 1 giờ trước
Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã hoàn thành việc xây dựng hồ sơ gửi Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xem xét cho ý kiến trước khi đệ trình UNESCO công nhận Cửu đỉnh là Di sản tư liệu thế giới.
Hơn 33.000 thí sinh Hải Dương và Đà Nẵng thi vào lớp 10 THPT năm học 2021-2022

Hơn 33.000 thí sinh Hải Dương và Đà Nẵng thi vào lớp 10 THPT năm học 2021-2022

Tin tức - P. Ngọc - 1 giờ trước
Sáng nay (15/6), hơn 33.000 thí sinh của tỉnh Hải Dương và thành phố Đà Nẵng chính thức bước vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 THPT công lập năm học 2021-2022.
Đừng để công sức của cả cộng đồng

Đừng để công sức của cả cộng đồng " đổ sông, đổ biển"

Pháp luật - Nghĩa Hiệp - 3 giờ trước
Thời gian qua, tại tỉnh Bắc Giang, trong khi các lực lượng chống dịch đang căng mình chiến đấu với dịch bệnh vẫn còn một số người dân thiếu ý thức, vi phạm các quy định trong công tác phòng chống dịch Covid-19. Nếu không có biện pháp xử lý kịp thời, nghiêm khắc thì thành quả chống dịch của cả cộng đồng có nguy cơ "đổ sông, đổ biển".
Bộ trưởng, Chủ nhiệm UBDT Hầu A Lềnh làm việc các Vụ, đơn vị

Bộ trưởng, Chủ nhiệm UBDT Hầu A Lềnh làm việc các Vụ, đơn vị

Từ ngày 18/4/2021 đến ngày 1/6/2021, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Hầu A Lềnh đã làm việc với 21 Vụ, đơn vị trực thuộc Ủy ban Dân tộc để nắm bắt tình hình, kết quả, tiến độ triển khai thực hiện nhiệm vụ những tháng đầu năm và phương hướng, giải pháp triển khai nhiệm vụ những tháng cuối năm 2021 của các Vụ, đơn vị. Trên cơ sở đó, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Hầu A Lềnh đã có những chỉ đạo kịp thời đối với các Vụ, đơn vị nhằm đẩy nhanh tiến độ, nâng cao hiệu quả công tác của các Vụ, đơn vị nói riêng, của UBDT nói chung.

"Lá chắn thép" phòng dịch Covid-19 trên đỉnh Trường Sơn

Pháp luật - Tiến Phạm - 3 giờ trước
Một ngày đầu tháng 6, theo chân cán bộ, chiến sỹ Đồn Biên phòng Ra Mai đi tuần tra, kiểm soát trên tuyến biên giới, mới thấy hết sự vất vả, khó khăn của những người lính ở tuyến đầu chống dịch trên đỉnh Trường Sơn...
Chuyện về vị giáo sư “người rừng”

Chuyện về vị giáo sư “người rừng”

Xã hội - PV - 4 giờ trước
Người ta gọi ông là “người rừng” bởi trong suốt cuộc đời hơn 80 năm của mình, ông chỉ nghiên cứu, gắn bó với rừng. Ông là GS.TSKH Nguyễn Ngọc Lung, Viện trưởng Viện Quản lý Rừng bền vững và Chứng chỉ rừng.
Bộ Y tế: Đẩy nhanh tiến độ tiêm vắc xin phòng COVID-19

Bộ Y tế: Đẩy nhanh tiến độ tiêm vắc xin phòng COVID-19

Tin tức - Ngân Hà - 4 giờ trước
Chiều 14/6, Bộ Y tế có công văn hoả tốc gửi Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương; Viện Pasteur TP. Hồ Chí Minh; Viện Pasteur Nha Trang; Viện Vệ sinh dịch tễ Tây Nguyên về việc đẩy nhanh tiến độ tiêm vắc xin phòng COVID-19.
Số ca nhiễm và tử vong do COVID-19 giảm song vẫn ở mức cao

Số ca nhiễm và tử vong do COVID-19 giảm song vẫn ở mức cao

Tin tức - PV - 4 giờ trước
Đến sáng 15/6, thế giới có tổng số 177.020.331 ca nhiễm và 3.827.430 ca tử vong vì dịch COVID-19, sau khi ghi nhận thêm lần lượt 300.255 và 6.671 ca trong vòng 24 giờ qua. Mỹ vẫn là quốc gia có số ca nhiễm bệnh và tử vong nhiều nhất trên thế giới do đại dịch này.
Đời sống chan hòa, phát triển của đồng bào Chăm ở An Giang

Đời sống chan hòa, phát triển của đồng bào Chăm ở An Giang

Dân tộc- Tôn giáo - PV - 4 giờ trước
Như cánh chim Thiên Di, từ hàng trăm năm trước, người Chăm đã tìm đến nơi đầu dòng sông Hậu, tỉnh An Giang để lập làng, định cư. Từ bến Châu Giang, hồ nước trời Búng Bình Thiên đến các triền sông..., cộng đồng người Chăm ở An Giang sống chan hòa cùng các dân tộc anh em trong một cộng đồng.