Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Nghệ nhân ưu tú MA VĂN ĐỨC: Người giữ hồn then cổ và Văn quan làng

PV - 12:47, 19/01/2018

Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Ma Văn Đức (dân tộc Tày) là một trong những nghệ nhân đã có hơn 30 năm sưu tầm, nghiên cứu, dịch nghĩa, viết sách về các cung then cổ, hát quan làng, hát cọi, hát phong slư của dân tộc Tày ở Tuyên Quang.

Nặng lòng với then cổ

Sinh ra và lớn lên ở xã Năng Khả, huyện Na Hang (Tuyên Quang), một vùng quê giàu bản sắc văn hóa truyền thống, với những giai điệu của cây đàn tính và lời then khi réo rắt, lúc trầm lắng đã như suối nguồn thấm sâu vào tâm hồn NNƯT Ma Văn Đức từ thuở còn thơ.

NNƯT Ma Văn Đức đang truyền dạy hát then, đàn tính cho học sinh. NNƯT Ma Văn Đức đang truyền dạy hát then, đàn tính cho học sinh.

 

Từ thập niên 80 của thế kỷ trước cho tới khi nghỉ hưu theo chế độ (2011) trải qua công tác chuyên môn và đảm nhiệm các vị trí: Phó Phòng Văn hóa-Thể thao và Du lịch; Chủ tịch UBND huyện Na Hang, rồi Phó Giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao và Du Lịch, ông Đức đã dành nhiều thời gian tâm huyết của mình để sưu tầm, tìm hiểu vốn văn hóa truyền thống dân tộc Tày Tuyên Quang. Ông Đức đã dày công sưu tầm được hơn 80 cung then cổ Tày, với gần 20.000 câu thơ thất ngôn.

Theo ông, then cổ Tày Tuyên Quang cũng giống then cổ một số địa phương khác đều là hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, phản ánh thế giới tâm linh của người Tày. Đó là những khúc hát, điệu múa, âm nhạc thuộc thể loại dân ca nghi lễ, do những người làm nghề then thực hiện trong không gian các lễ cúng then kỳ yên giải hạn, chữa bệnh, then cấp sắc, then buồn, then vui, cầu mùa, cầu phúc, cầu tài lộc có con cái nối dõi tông đường…

Ngoài việc dịch nghĩa từ tiếng Tày sang tiếng Kinh và đã cho xuất bản cuốn “Then cổ Tuyên Quang”, ông Đức còn dành nhiều thời gian chọn lọc một số cung, đoạn then cổ giàu nội dung giáo dục đạo đức, lối sống lành mạnh, ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, tình yêu lứa đôi, tình yêu quê hương và những tích truyện hay có cảm xúc thẩm mỹ cao phổ biến cho Đoàn Nghệ thuật Dân tộc tỉnh; các câu lạc bộ hát then, đàn tính, đội văn nghệ khắp các địa bàn trong tỉnh dàn dựng, biểu diễn phục vụ công chúng.

Ông Đức còn là một trong những nghệ nhân đã có nhiều công sức về sưu tập, bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống của then cổ, góp phần tạo cơ sở khoa học, thực tiễn để Bộ Văn hóa-Thể thao-Du lịch quyết định đưa Nghi lễ then tỉnh Tuyên Quang vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

“Hiện ở Tuyên Quang dường như huyện nào, bản làng nào cũng có sinh hoạt hát then, đàn tính nhưng vùng hát then nhiều nhất, còn duy trì và bảo tồn được nguyên những giá trị của then cổ chỉ có các huyện: Na Hang, Chiêm Hóa, Lâm Bình…”, ông Đức chia sẻ.

Mê đắm hát quan làng

Qua trò chuyện với NNƯT Ma Văn Đức, tôi thêm hiểu hơn, yêu thích hơn về hát quan làng, hay còn gọi là lẩu thơ, một sinh hoạt nghi lễ được thực hiện trong các đám cưới, mang đậm nét văn hóa truyền thống lâu đời của dân tộc Tày Việt Bắc nói chung và người Tày Tuyên Quang nói riêng.

Trong hát quan làng có cả một hệ thống gồm các bài thơ, bài hát dân gian có thể kéo dài hàng ngàn câu, hàng trăm bài, chia thành các phần cụ thể với nội dung là cách giáo huấn chỉ bảo, cách ứng xử tinh tế, tao nhã của mỗi con người với con người trong đời sống cộng đồng xã hội.

Theo phong tục người Tày trước đây, trong các đám cưới, hát quan làng thay cho những lời chào xã giao rất tế nhị, lịch thiệp, thể hiện tình cảm chân tình, tôn trọng nhau giữa nhà trai và nhà gái. Chính vì thế, trong mỗi đám cưới nhà trai thường tìm mời bằng được những người đàn ông trong vùng có khiếu ăn nói lưu loát, khéo léo, nhanh trí, am tường phong tục và quan trọng là phải có giọng hát ấm áp, truyền cảm, thuộc lời nhiều bài, nhiều cung quan làng (thơ lẩu).

Nhờ đó, khi thực hiện các nghi lễ đón rước dâu, người quan làng sẽ hát những cung quan làng thay cho lời chúc trong ngày đại hỷ, làm sao cho nhà gái nghe thật êm tai, thật hài lòng để cho đám rước dâu diễn ra thật suôn sẻ, tươi vui. Trong quá trình tiến hành các nghi lễ, nhà gái cũng sẽ có người đại diện đáp lại bằng những bài thơ mang nội dung chúc phúc cho đôi uyên ương, tạo nên một không khí thật vui vẻ, với những giai điệu ngân nga nhấn nhá khi bổng, lúc trầm mang đậm màu sắc văn hóa vùng miền.

Vượt lên mọi khó khăn, trở ngại bằng nghị lực và tâm huyết của mình dành cho hát quan làng, sau hàng chục năm lặn lội tới các bản làng xa xôi hẻo lánh để gặp gỡ các nghệ nhân phỏng vấn, sưu tầm, ghi chép, biên dịch đến nay ông Đức đã tập hợp được hàng trăm cung văn quan làng

Ông đã phối hợp với một số nghệ nhân khác tập hợp, tuyển chọn, biên soạn cho Nhà Xuất bản Văn hóa Dân tộc) in ấn phát hành cuốn “Văn quan làng Tuyên Quang”, gồm 162 cung, ký tự bằng chữ Tày Latin, chữ Tày (Hán, nôm) và dịch nghĩa ra tiếng Việt.

Cuốn sách giúp người đọc nắm bắt được toàn bộ thủ tục nghi lễ trong đám cưới của người Tày như mời nhà trai vào nhà, mời trầu, mời trà, mời rượu, xin dâu, nhận dâu, căn dặn dâu rể, tất cả đều được thể hiện qua các bài thơ thất ngôn, với giai điệu mượt mà rung động lòng người.

LƯƠNG ĐỊNH

Tin cùng chuyên mục
Người nghệ nhân tâm huyết với văn hóa Cao Lan

Người nghệ nhân tâm huyết với văn hóa Cao Lan

Hàng chục năm tâm huyết sưu tầm, nghiên cứu, gìn giữ bản sắc văn hóa của người Cao Lan (thuộc dân tộc Sán Chay), với trách nhiệm và niềm đam mê, nghệ nhân Ưu tú Hoàng Giang Lâm, 58 tuổi, xã Quang Yên, huyện Sông Lô (Vĩnh Phúc) đã góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc.
Tin nổi bật trang chủ
Người nghệ nhân tâm huyết với văn hóa Cao Lan

Người nghệ nhân tâm huyết với văn hóa Cao Lan

Sắc màu 54 - Văn Hoa - 11:39, 25/10/2020
Hàng chục năm tâm huyết sưu tầm, nghiên cứu, gìn giữ bản sắc văn hóa của người Cao Lan (thuộc dân tộc Sán Chay), với trách nhiệm và niềm đam mê, nghệ nhân Ưu tú Hoàng Giang Lâm, 58 tuổi, xã Quang Yên, huyện Sông Lô (Vĩnh Phúc) đã góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc.
Hệ thống trường sư phạm ở cơ sở: Nguy cơ đóng cửa hoàn toàn?

Hệ thống trường sư phạm ở cơ sở: Nguy cơ đóng cửa hoàn toàn?

Bạn đọc - Ngọc Anh - 11:37, 25/10/2020
Do sự thay đổi trình độ chuẩn của giáo viên phổ thông theo Luật Giáo dục năm 2019 và định hướng quy hoạch hệ thống trường sư phạm của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) nên hiện nay một số trường cao đẳng sư phạm (CĐSP) địa phương đã được sáp nhập vào các trường đại học sư phạm (ĐHSP) trọng điểm quốc gia. Tuy nhiên, các trường này đang đứng trước nguy cơ đóng cửa hoàn toàn do khó tuyển sinh.
Ngổn ngang… sau lũ

Ngổn ngang… sau lũ

Giáo dục - Thanh Nguyễn - 19:22, 24/10/2020
Ngổn ngang rác, bùn đất, cây cối ngả nghiêng một màu bạc thếch; sách vở, bàn ghế chỏng chơ giữa nền nhão nhoét bùn lầy… tất cả bấy nhiêu chưa thể nói hết mức độ, hậu quả do mưa lũ để lại. Những đứa trẻ chưa biết bao giờ trở lại trường lớp, công tác giảng dạy ở các trường vùng lũ ở miền Trung chắc sẽ phải gián đoạn rất lâu…
Tập đoàn Novaland chung tay hướng về miền Trung ruột thịt

Tập đoàn Novaland chung tay hướng về miền Trung ruột thịt

Nhịp cầu nhân ái - PV - 17:45, 24/10/2020
Cùng hướng đến đồng bào miền Trung đang gặp nhiều khó khăn do thiên tai, Tập đoàn Novaland đã ủng hộ hơn 15 tỷ đồng cho Ủy ban MTTQ Việt Nam các tỉnh Thừa Thiên Huế, Quảng Bình, Quảng Trị. Số tiền ủng hộ từ sự đóng góp của nhân viên cùng các đối tác của Tập đoàn.
TP. Long Khánh (Đồng Nai): Gìn giữ các lễ hội truyền thống

TP. Long Khánh (Đồng Nai): Gìn giữ các lễ hội truyền thống

Sắc màu 54 - Đinh Hiển - 16:07, 24/10/2020
Những năm qua, TP. Long Khánh (Đồng Nai) luôn xác định xây dựng đời sống văn hóa cơ sở và tăng cường công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa các DTTS là nhiệm vụ quan trọng trong kế hoạch tổng thể phát triển kinh tế -văn hóa - xã hội tại địa phương.
52 ngày, Việt Nam không ghi nhận ca mắc mới COVID-19 trong cộng đồng

52 ngày, Việt Nam không ghi nhận ca mắc mới COVID-19 trong cộng đồng

Tin tức - PV - 15:55, 24/10/2020
Sáng 24/10/2020, Việt Nam không ghi nhận ca mắc mới COVID-19 trong cộng đồng.
Thu hồi đất để chủ đầu tư phân lô bán nền ở Thái Nguyên: Dân “kêu cứu”!

Thu hồi đất để chủ đầu tư phân lô bán nền ở Thái Nguyên: Dân “kêu cứu”!

Pháp luật - Trọng Thủy - Lê Liên - 15:53, 24/10/2020
Chính quyền thông báo đến người dân về việc thu hồi đất để xây dựng đoạn đường Thống Nhất dài 900m và hạ tầng kỹ thuật khu dân cư (KDC) phường Thắng Lợi, TP. Sông Công (Thái Nguyên). Nhưng thực chất, theo người dân phản ánh là chủ đầu tư cưỡng chế đất để phân lô, bán nền?
Phát huy nghệ thuật “múa sạp, múa xòe” dân tộc Thái

Phát huy nghệ thuật “múa sạp, múa xòe” dân tộc Thái

Tin tức - Văn Hoa - 18:48, 23/10/2020
Từ ngày 18 đến 23/10, tại huyện Tuần Giáo (Điện Biên), Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) phối hợp với Sở VHTT&DL, UBND huyện Tuần Giáo tổ chức lớp “Tập huấn nâng cao năng lực về công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số và xây dựng bảo tồn, phát huy nghệ thuật “múa sạp, múa xòe” dân tộc Thái trong xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Điện Biên”.
PC Hà Tĩnh: Nỗ lực cấp điện trở lại cho bà con nhân dân sau mưa lũ

PC Hà Tĩnh: Nỗ lực cấp điện trở lại cho bà con nhân dân sau mưa lũ

Tin tức - PV - 18:03, 23/10/2020
Ngay từ sáng 20/10/2020, sau khi lượng mưa giảm, nước có chiều hướng rút, Công ty Điện lực Hà Tĩnh đã khẩn trương, huy động toàn bộ lực lượng CBCNV, trang bị đầy đủ bảo hộ lao động, áo phao, phao cứu sinh, xuồng… tiến hành kiểm tra các TBA, đường dây, sa thải các phụ tải đang ngập nước đồng thời xử lý, khắc phục các tồn tại trước khi đóng điện đưa vào vận hành nhằm đảm bảo an toàn điện trong nhân dân sau khi nước rút.
Dạy bù cho học sinh ảnh hưởng bão lũ: Không để học sinh và giáo viên quá tải

Dạy bù cho học sinh ảnh hưởng bão lũ: Không để học sinh và giáo viên quá tải

Giáo dục - PV - 17:33, 23/10/2020
Do ảnh hưởng của bão, lũ, một số địa phương của Quảng Nam, Thừa Thiên - Huế, HS phải nghỉ học từ 1 - 2 tuần. Các trường học đã linh hoạt trong tổ chức phương án dạy bù với phương châm không để GV và HS quá tải.