Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Nghệ nhân ưu tú MA VĂN ĐỨC: Người giữ hồn then cổ và Văn quan làng

PV - 12:47, 19/01/2018

Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Ma Văn Đức (dân tộc Tày) là một trong những nghệ nhân đã có hơn 30 năm sưu tầm, nghiên cứu, dịch nghĩa, viết sách về các cung then cổ, hát quan làng, hát cọi, hát phong slư của dân tộc Tày ở Tuyên Quang.

Nặng lòng với then cổ

Sinh ra và lớn lên ở xã Năng Khả, huyện Na Hang (Tuyên Quang), một vùng quê giàu bản sắc văn hóa truyền thống, với những giai điệu của cây đàn tính và lời then khi réo rắt, lúc trầm lắng đã như suối nguồn thấm sâu vào tâm hồn NNƯT Ma Văn Đức từ thuở còn thơ.

NNƯT Ma Văn Đức đang truyền dạy hát then, đàn tính cho học sinh. NNƯT Ma Văn Đức đang truyền dạy hát then, đàn tính cho học sinh.

 

Từ thập niên 80 của thế kỷ trước cho tới khi nghỉ hưu theo chế độ (2011) trải qua công tác chuyên môn và đảm nhiệm các vị trí: Phó Phòng Văn hóa-Thể thao và Du lịch; Chủ tịch UBND huyện Na Hang, rồi Phó Giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao và Du Lịch, ông Đức đã dành nhiều thời gian tâm huyết của mình để sưu tầm, tìm hiểu vốn văn hóa truyền thống dân tộc Tày Tuyên Quang. Ông Đức đã dày công sưu tầm được hơn 80 cung then cổ Tày, với gần 20.000 câu thơ thất ngôn.

Theo ông, then cổ Tày Tuyên Quang cũng giống then cổ một số địa phương khác đều là hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, phản ánh thế giới tâm linh của người Tày. Đó là những khúc hát, điệu múa, âm nhạc thuộc thể loại dân ca nghi lễ, do những người làm nghề then thực hiện trong không gian các lễ cúng then kỳ yên giải hạn, chữa bệnh, then cấp sắc, then buồn, then vui, cầu mùa, cầu phúc, cầu tài lộc có con cái nối dõi tông đường…

Ngoài việc dịch nghĩa từ tiếng Tày sang tiếng Kinh và đã cho xuất bản cuốn “Then cổ Tuyên Quang”, ông Đức còn dành nhiều thời gian chọn lọc một số cung, đoạn then cổ giàu nội dung giáo dục đạo đức, lối sống lành mạnh, ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, tình yêu lứa đôi, tình yêu quê hương và những tích truyện hay có cảm xúc thẩm mỹ cao phổ biến cho Đoàn Nghệ thuật Dân tộc tỉnh; các câu lạc bộ hát then, đàn tính, đội văn nghệ khắp các địa bàn trong tỉnh dàn dựng, biểu diễn phục vụ công chúng.

Ông Đức còn là một trong những nghệ nhân đã có nhiều công sức về sưu tập, bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống của then cổ, góp phần tạo cơ sở khoa học, thực tiễn để Bộ Văn hóa-Thể thao-Du lịch quyết định đưa Nghi lễ then tỉnh Tuyên Quang vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

“Hiện ở Tuyên Quang dường như huyện nào, bản làng nào cũng có sinh hoạt hát then, đàn tính nhưng vùng hát then nhiều nhất, còn duy trì và bảo tồn được nguyên những giá trị của then cổ chỉ có các huyện: Na Hang, Chiêm Hóa, Lâm Bình…”, ông Đức chia sẻ.

Mê đắm hát quan làng

Qua trò chuyện với NNƯT Ma Văn Đức, tôi thêm hiểu hơn, yêu thích hơn về hát quan làng, hay còn gọi là lẩu thơ, một sinh hoạt nghi lễ được thực hiện trong các đám cưới, mang đậm nét văn hóa truyền thống lâu đời của dân tộc Tày Việt Bắc nói chung và người Tày Tuyên Quang nói riêng.

Trong hát quan làng có cả một hệ thống gồm các bài thơ, bài hát dân gian có thể kéo dài hàng ngàn câu, hàng trăm bài, chia thành các phần cụ thể với nội dung là cách giáo huấn chỉ bảo, cách ứng xử tinh tế, tao nhã của mỗi con người với con người trong đời sống cộng đồng xã hội.

Theo phong tục người Tày trước đây, trong các đám cưới, hát quan làng thay cho những lời chào xã giao rất tế nhị, lịch thiệp, thể hiện tình cảm chân tình, tôn trọng nhau giữa nhà trai và nhà gái. Chính vì thế, trong mỗi đám cưới nhà trai thường tìm mời bằng được những người đàn ông trong vùng có khiếu ăn nói lưu loát, khéo léo, nhanh trí, am tường phong tục và quan trọng là phải có giọng hát ấm áp, truyền cảm, thuộc lời nhiều bài, nhiều cung quan làng (thơ lẩu).

Nhờ đó, khi thực hiện các nghi lễ đón rước dâu, người quan làng sẽ hát những cung quan làng thay cho lời chúc trong ngày đại hỷ, làm sao cho nhà gái nghe thật êm tai, thật hài lòng để cho đám rước dâu diễn ra thật suôn sẻ, tươi vui. Trong quá trình tiến hành các nghi lễ, nhà gái cũng sẽ có người đại diện đáp lại bằng những bài thơ mang nội dung chúc phúc cho đôi uyên ương, tạo nên một không khí thật vui vẻ, với những giai điệu ngân nga nhấn nhá khi bổng, lúc trầm mang đậm màu sắc văn hóa vùng miền.

Vượt lên mọi khó khăn, trở ngại bằng nghị lực và tâm huyết của mình dành cho hát quan làng, sau hàng chục năm lặn lội tới các bản làng xa xôi hẻo lánh để gặp gỡ các nghệ nhân phỏng vấn, sưu tầm, ghi chép, biên dịch đến nay ông Đức đã tập hợp được hàng trăm cung văn quan làng

Ông đã phối hợp với một số nghệ nhân khác tập hợp, tuyển chọn, biên soạn cho Nhà Xuất bản Văn hóa Dân tộc) in ấn phát hành cuốn “Văn quan làng Tuyên Quang”, gồm 162 cung, ký tự bằng chữ Tày Latin, chữ Tày (Hán, nôm) và dịch nghĩa ra tiếng Việt.

Cuốn sách giúp người đọc nắm bắt được toàn bộ thủ tục nghi lễ trong đám cưới của người Tày như mời nhà trai vào nhà, mời trầu, mời trà, mời rượu, xin dâu, nhận dâu, căn dặn dâu rể, tất cả đều được thể hiện qua các bài thơ thất ngôn, với giai điệu mượt mà rung động lòng người.

LƯƠNG ĐỊNH

Tin cùng chuyên mục
Đừng để di tích thành phế tích

Đừng để di tích thành phế tích

Hơn 22 năm, kể từ ngày được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia, di tích Nhà tù số 9 - Đào Duy Từ, TP. Quy Nhơn (Bình Định) vẫn chưa được quan tâm tu bổ nên đã xuống cấp nghiêm trọng, đang dần bị quên lãng. Thậm chí nhiều người dân sống gần khu vực cũng không biết đến sự tồn tại của di tích lịch sử này.
Tin nổi bật trang chủ
Việt Nam đã có 1.077 ca mắc COVID-19 (từ 23/1 đến 18h ngày 28/9/2020)

Việt Nam đã có 1.077 ca mắc COVID-19 (từ 23/1 đến 18h ngày 28/9/2020)

Tin tức - PV - 21:41, 28/09/2020
Tính đến 18h ngày 28/9/2020, Việt Nam đã ghi nhận 1.077 ca mắc COVID-19.
THÔNG BÁO: Xét tuyển công chức vào làm việc tại các đơn vị quản lý nhà nước thuộc Ủy ban Dân tộc năm 2020

THÔNG BÁO: Xét tuyển công chức vào làm việc tại các đơn vị quản lý nhà nước thuộc Ủy ban Dân tộc năm 2020

Tin tức - PV - 16:50, 28/09/2020
Căn cứ Quyết định số 501/QĐ-UBDT ngày 09/9/2020 của Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc ban hành kế hoạch xét tuyển công chức vào làm việc tại các đơn vị quản lý nhà nước năm 2020, Ủy ban Dân tộc thông báo kế hoạch xét tuyển công chức như sau:
Xã Zuôih phát triển nông sản địa phương

Xã Zuôih phát triển nông sản địa phương

Kinh tế - Nguyễn Văn Sơn - 16:48, 28/09/2020
Những năm gần đây, được sự trợ giúp từ nhiều phía, đồng bào Cơ Tu ở xã Zuôih, huyện Nam Giang (Quảng Nam) có điều kiện sản xuất, lựa chọn phát triển các mô hình làm ăn hiệu quả từ nông sản để hỗ trợ nhân rộng, giúp nhiều hộ dân cải thiện cuộc sống, vươn lên thoát nghèo bền vững.
Bao giờ bản Mùa Xuân có trường mới?

Bao giờ bản Mùa Xuân có trường mới?

Giáo dục - Quỳnh Chi - 16:45, 28/09/2020
Sau nhiều giờ lặn lội, băng rừng hơn 15 cây số, trên con đường núi dốc đứng một bên là núi, một bên là vực thẳm, chúng tôi đặt chân đến bản Mùa Xuân, xã Sơn Thủy, huyện Quan Sơn (Thanh Hóa). Đây là một trong những bản nghèo khó nhất của huyện này. Không đường, không điện lưới, không Internet, cuộc sống của người dân vẫn theo kiểu tự cung, tự cấp với việc trồng lúa, ngô, nên cái nghèo vẫn đeo bám quanh năm.
Bộ Công an đề xuất những thay đổi với giấy phép lái xe

Bộ Công an đề xuất những thay đổi với giấy phép lái xe

Tin tức - PV - 16:34, 28/09/2020
Dự thảo Luật Bảo đảm trật tự, an toàn giao thông đường bộ (lần thứ 5) đề xuất chia giấy phép lái xe thành 11 hạng khác nhau thay vì 15 hạng như hiện nay.
Một số bài thuốc chữa bệnh từ thiên niên kiện

Một số bài thuốc chữa bệnh từ thiên niên kiện

Vườn thuốc quanh ta - TK - 16:32, 28/09/2020
Thiên niên kiện hay còn gọi là cây bao kim, sơn thục, ráy hương, duyên, vắt vẻo… có vị đắng, cay, tính ấm, tác dụng trừ phong thấp, mạnh gân xương…Sau đây là một số bài thuốc chữa bệnh từ thiên niên kiện.
Quản Bạ (Hà Giang): “Bệnh” trông chờ, ỷ lại ngày càng thuyên giảm

Quản Bạ (Hà Giang): “Bệnh” trông chờ, ỷ lại ngày càng thuyên giảm

Sự kiện - Bình luận - Lê Hải - 16:29, 28/09/2020
Kết thúc 1 nhiệm kỳ (2015-2020), huyện Quản Bạ (Hà Giang) đã đạt và vượt nhiều chỉ tiêu về phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH), đặc biệt, tạo sự thay đổi đáng kể về tư tưởng của người dân là dần thoát khỏi “bệnh” trông chờ, ỷ lại. Nhiều hộ đã mạnh dạn vay vốn ngân hàng phát triển kinh tế và đã có nhiều mô hình kinh tế được triển khai nhân rộng...
Món cá gỏi kiến vàng của người Rơ Măm

Món cá gỏi kiến vàng của người Rơ Măm

Du lịch - Ẩm thực - Thùy Dung - 15:20, 28/09/2020
Từ xa xưa, đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên đã lên rừng bắt kiến vàng về để chế biến thành những món ăn đặc trưng. Nếu như người Gia Rai ở vùng chảo lửa Krông Pa (Gia Lai) nổi tiếng với món muối kiến vàng thì người Rơ Măm ở làng Le, xã Mo Rai, huyện Sa Thầy (Kon Tum) được biết đến với món cá gỏi kiến vàng được coi là đặc sản của dân tộc.
An Giang: Đa dạng các giải pháp hỗ trợ đồng bào DTTS

An Giang: Đa dạng các giải pháp hỗ trợ đồng bào DTTS

Kinh tế - Phương Nghi - 15:07, 28/09/2020
An Giang có 18 xã đặc biệt khó khăn (ĐBKK), xã biên giới thuộc diện đầu tư của Chương trình 135 giai đoạn 2017 - 2020 theo Quyết định số 900/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Trong những năm qua, thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững trên địa bàn vùng DTTS và miền núi, tỉnh đã đa dạng hóa các giải pháp hỗ trợ, giúp người nghèo nâng cao thu nhập, ổn định cuộc sống và vươn lên thoát nghèo bền vững,
Nghệ An: Sôi nổi liên hoan tiếng hát dân ca các dân tộc huyện Quỳ Hợp

Nghệ An: Sôi nổi liên hoan tiếng hát dân ca các dân tộc huyện Quỳ Hợp

Sắc màu 54 - Nguyễn Thanh - 14:57, 28/09/2020
UBND huyện Quỳ Hợp (Nghệ An) vừa tổ chức Liên hoan tiếng hát dân ca các dân tộc lần thứ II năm 2020. Đây là hoạt động nghệ thuật quần chúng nằm trong Đề án bảo tồn các làn điệu dân ca dân tộc Thái, Thổ và dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh huyện Quỳ Hợp.