Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Một góc nhìn về hát văn, hầu đồng

Đông Khánh - 10:53, 29/10/2020

Tín ngưỡng thờ Mẫu hay tín ngưỡng thờ “Tam Phủ”, “Tứ Phủ” trong đó có nghi lễ hát văn, hầu đồng hiện nay được tôn thờ nhiều trong dân gian, tạo nên một bức tranh hết sức đa dạng và phong phú của đời sống văn hóa tâm linh mang bản sắc riêng của Việt Nam.

Một góc nhìn về hát văn, hầu đồng

Di sản văn hóa

Nghi lễ chầu văn trong đạo Mẫu, hay còn gọi là hầu đồng, hiểu một cách đơn giản là hình thức diễn xướng dựa trên cách sử dụng âm nhạc mang tính tâm linh với các lời ca trau chuốt, cùng các nghi lễ nghiêm trang và hình thức múa để con người có thể giao tiếp với thần linh. 

Khác với hát ca trù, quan họ cổ hay hát xẩm - hát chầu văn hầu thánh là sự kết hợp cả dân ca và dân vũ. Hình thức hát văn cũng rất phong phú, gồm hát thờ, hát thi, hát hầu (phục vụ hầu đồng, lên đồng) và hát nơi cửa đền. Để phục vụ nghi thức hầu bóng của các thanh đồng, nhiều địa phương phát triển đội hát văn, một số ca sĩ chuyên nghiệp và không chuyên cũng chuyển hướng đi sâu vào đề tài hát văn để mưu sinh. 

Mỗi đội hát văn phục vụ hầu đồng có tới 5, 7 người, nhạc cụ để phục vụ hát văn rất phong phú; ngoài nhạc cụ cơ bản đàn nguyệt, trống, phách ra còn có sáo, tiêu, đàn thập lục, đàn nhị… Mỗi năm, không biết bao nhiêu các “vấn hầu” được tổ chức ở các cửa đền, cửa phủ to, nhỏ khác nhau theo điều kiện của từng cơ cánh nhà đồng. 

Nhìn về góc độ văn hóa, “hầu bóng” là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian tổng hợp mang đậm bản sắc của dân tộc Việt Nam, trong đó có âm nhạc, văn học, vũ đạo, kịch câm, mỹ thuật… Chúng tôi đã có dịp thức trắng đêm để nghe và ghi lại nội dung các bài hát văn ở đền Suối Mỡ, huyện Lục Nam (Bắc Giang) thấy rằng, về cơ bản, các bài hát văn đều có nội dung ca ngợi đất nước, quê hương, đời sống mới, với những chất liệu âm nhạc đặc sắc, tươi vui, sống động được chắt lọc từ âm nhạc cổ truyền. 

Một điều đặc biệt, các thanh đồng và cung văn không cần phải tập luyện để khớp với nhau mà hoàn toàn diễn theo ngẫu hứng. Có những giá hầu “bốc đồng” làm cho khán giả dự hầu cùng vỗ tay nhún nhảy vui nhộn như mình đang trong vai diễn. Chỉ một vuông chiếu làm sân khấu với những đạo cụ đơn giản như, đao, kiếm gỗ, mồi nến, quạt giấy, dải lụa, hương, nến… vậy mà hàng chục các bóng Quan lớn, Chầu bà, ông Hoàng, bà Chúa, Thánh Cậu, Tiên Cô được các thanh đồng thể hiện làm cho người dự lễ xem hầu bị mê mẩn hút hồn. 

Một vấn hầu Thánh có thể xem là chương trình biểu diễn nghệ thuật tâm linh, trong đó diễn viên là thanh đồng, các nhạc công là cung văn. Những người tham dự “hầu” được thưởng thức một buổi văn nghệ, thỏa mãn nhu cầu tâm linh. Ngoài ra, đi “hầu” ở nơi xa mọi người được thăm quan các danh lam thắng cảnh cho tinh thần thoải mái sau những ngày lao động vất vả. 

Các cung văn tại một giá hầu đồng
Các cung văn tại một giá hầu đồng

Giữ gìn bản sắc

Để đánh giá khách quan về “hầu bóng” phải nhìn bằng góc độ văn hóa và khoa học, không nên nhìn phiến diện một chiều. Về giá trị tinh thần, mỗi lần tổ chức đi hầu Thánh, các “Đồng anh, Lính chị” trong cơ cánh nhà đồng có dịp được họp mặt, để cùng nhau dâng lễ gửi gắm nguyện ước của mình vào cõi tâm linh mong được giải hạn, trừ tai ương, cầu cho cuộc sống gặp vạn sự tốt lành. Đối với những cuộc tổ chức đi hầu ở cửa Mẫu được cùng nhau du ngoạn thăm quan các di tích, danh lam thắng cảnh của đất nước; được trực tiếp nhận từ tay của bóng các bậc “thần tiên” ban cho “phẩm lộc”; được thưởng thức “văn nghệ tâm linh”. 

Nghiên cứu về “hầu bóng”, phần lớn các nhà nghiên cứu đều công nhận đây là loại hình văn hóa nghệ thuật dân gian cần được bảo tồn; nhưng cũng có những ý kiến cho rằng một số hình thức đã bị biến tướng thành mê tín dị đoan, nặng về vật chất. Một số người dân thiếu hiểu biết hoặc hiểu chưa đúng về tín ngưỡng thờ Mẫu và giá trị đích thực của nghi lễ “hầu bóng” nên bị lợi dụng. Việc hầu Thánh đôi khi đã trở thành miễn cưỡng, so sánh “hầu to, hầu nhỏ” làm mất đi tính thiêng và những giá trị văn hóa tốt đẹp vốn có, dẫn đến tốn kém, lãng phí. Đối với một số người làm nghề hát văn không còn giữ đạo như cổ xưa. Lời văn được sáng tạo thêm kiểu “mơi tiền” của các thanh đồng. Nếu giá hầu “ban khen, ban thưởng” nhiều thì văn hát càng “bốc”; ngược lại nếu Thanh Đồng nào hầu “khiêm tốn” thì văn thường bị… “mất điện”...

Để góp phần định hướng bảo tồn nghệ thuật hát chầu văn trong tín ngưỡng thờ Mẫu và quản lý định hướng trào lưu sinh hoạt văn hóa tâm linh theo đúng đường lối của Đảng, ngành chuyên môn cần nghiên cứu biên soạn một số làn điệu cơ bản của hát chầu văn mời các nghệ nhân tham gia dạy trong trường văn hóa nghệ thuật. Tổ chức các câu lạc bộ ở một số địa phương có phong trào hát văn duy trì sinh hoạt thường xuyên. Tiếp tục duy trì liên hoan diễn xướng chầu văn tại lễ hội có truyền thống gắn với nghi lễ này. 

Tổ chức các cuộc hội thảo, tuyên truyền để các tầng lớp Nhân dân hiểu đúng về tín ngưỡng thờ Mẫu để họ tự điều tiết các hành vi của mình trong niềm tin thờ Mẫu, hạn chế những hình thức mê tín, dị đoan. Tiếp tục sưu tầm nghiên cứu các bài hát chầu văn để bổ sung vào kho tàng văn hóa phi vật thể. Tổ chức các chuyên đề tập huấn để định hướng nhận thức giữ gìn văn hóa tín ngưỡng dân gian của dân tộc ta đối với những thầy bói, thầy cúng, cung văn...

Ý kiến độc giả
Mã bảo mật
Tin cùng chuyên mục
Đặc sắc Lễ hội Nàng Hai

Đặc sắc Lễ hội Nàng Hai

Lễ hội Nàng Hai (hay còn gọi là Mẹ Trăng) của người Tày ở tỉnh Cao Bằng là một trong những lễ hội dân gian truyền thống, mang đậm tín ngưỡng phồn thực của người Việt cổ. Lễ hội này được sáng tạo từ chính cuộc sống sinh hoạt và lao động sản xuất của người nông dân miền núi.
Tin nổi bật trang chủ
Quảng Nam: Củ sâm nặng 0,36 kg sẽ được chào bán tại Phiên chợ Sâm Ngọc Linh tháng 3

Quảng Nam: Củ sâm nặng 0,36 kg sẽ được chào bán tại Phiên chợ Sâm Ngọc Linh tháng 3

Sản phẩm - Thị trường - T.Nhân - 21:28, 29/02/2024
Theo UBND huyện Nam Trà My (Quảng Nam), từ ngày 1 đến ngày 3/3, phiên chợ sâm Ngọc Linh và hàng dược liệu, nông sản đặc trưng của huyện sẽ mở cửa trở lại để đón du khách tham quan, mua sắm.
Đặc sắc Lễ hội Nàng Hai

Đặc sắc Lễ hội Nàng Hai

Sắc màu 54 - Tào Đạt - 20:48, 29/02/2024
Lễ hội Nàng Hai (hay còn gọi là Mẹ Trăng) của người Tày ở tỉnh Cao Bằng là một trong những lễ hội dân gian truyền thống, mang đậm tín ngưỡng phồn thực của người Việt cổ. Lễ hội này được sáng tạo từ chính cuộc sống sinh hoạt và lao động sản xuất của người nông dân miền núi.
Ban Dân tộc tỉnh Thừa Thiên Huế ban hành Kế hoạch phòng, chống ma túy năm 2024

Ban Dân tộc tỉnh Thừa Thiên Huế ban hành Kế hoạch phòng, chống ma túy năm 2024

Chính sách dân tộc - Mạnh Cường - 20:36, 29/02/2024
Trưởng Ban Dân tộc tỉnh Thừa Thiên Huế vừa ký ban hành Kế hoạch phòng, chống ma túy năm 2024, với nội dung trọng tâm: Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền; tạo sự chuyển biến về nhận thức và trách nhiệm của cán bộ và đồng bào DTTS và miền núi trong công tác phòng, chống ma túy; ngăn chặn không để tệ nạn ma túy xâm nhập vào vùng đồng bào DTTS và miền núi...
Quảng Nam: Bảo đảm các điều kiện sinh hoạt và học tập cho học sinh nội trú, bán trú vùng đồng bào DTTS và miền núi

Quảng Nam: Bảo đảm các điều kiện sinh hoạt và học tập cho học sinh nội trú, bán trú vùng đồng bào DTTS và miền núi

Chính sách dân tộc - T.Nhân - H.Trường - 20:32, 29/02/2024
Nhằm tạo điều kiện cho học sinh miền núi yên tâm học tập, UBND tỉnh Quảng Nam đã có công văn yêu cầu tăng cường bảo đảm các điều kiện ăn, ở, sinh hoạt và học tập cho trẻ em mầm non, học sinh nội trú, bán trú, học sinh vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Giờ Trái đất năm 2024: “Tiết kiệm điện - Thành thói quen”

Giờ Trái đất năm 2024: “Tiết kiệm điện - Thành thói quen”

Tin tức - Tào Đạt - 20:30, 29/02/2024
Sự kiện tắt đèn trong vòng 1 giờ hưởng ứng Giờ Trái đất năm 2024 sẽ diễn ra từ 20h30 đến 21h30, thứ Bảy, ngày 23/3/2024.
Tin trong ngày - 29/2/2024

Tin trong ngày - 29/2/2024

Bản tin trong ngày của Báo Dân tộc và Phát triển, ngày 29/2, có những thông tin đáng chú ý sau: Đà Lạt được nhận giải thưởng Thành phố lễ hội của châu Á. Chiêm ngưỡng tòa thành độc nhất vô nhị tại xứ Thanh. Những lá đơn “đặc biệt” ở Hàm Yên. Cùng các tin tức thời sự khác trong vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Lạng Sơn: Bảo đảm an ninh trật tự mùa lễ hội

Lạng Sơn: Bảo đảm an ninh trật tự mùa lễ hội

Xã hội - Thiên An - 20:28, 29/02/2024
Trong tháng Giêng, tại tỉnh Lạng Sơn có khoảng 300 lễ hội, trong đó có những Lễ hội thu hút số lượng lớn người tham dự, như Lễ hội chùa Bắc Nga, Đền mẫu Đồng Đăng, Hội chùa Tam Thanh, Lễ hội Đền Kỳ Cùng Tà Phủ… Cũng tại thời điểm này, lượng người và phương tiện tham gia giao thông tại Lạng Sơn tăng đột biến. Ngay sau Tết Nguyên đán, lực lượng chức năng đã chủ động tăng cường quân số, trang thiết bị và các biện pháp nhằm bảo đảm giao thông và an ninh trật tự trên địa bàn.
Gia Lai phát động Tháng Thanh niên hướng về cộng động

Gia Lai phát động Tháng Thanh niên hướng về cộng động

Tin tức - Ngọc Thu - 20:25, 29/02/2024
Ngày 29/2, tại thị xã An Khê, Tỉnh đoàn Gia Lai tổ chức Lễ phát động Tháng Thanh niên năm 2024, với chủ đề “Thanh niên xung kích tình nguyện vì cuộc sống cộng đồng”. Dự lễ có lãnh đạo tỉnh, cùng hơn 400 đoàn viên, thanh niên, học sinh trên địa bàn thị xã An Khê.
Bắc Giang: Tập trung nguồn lực, phấn đấu hoàn thành xóa nhà tạm, nhà dột nát trong năm 2024

Bắc Giang: Tập trung nguồn lực, phấn đấu hoàn thành xóa nhà tạm, nhà dột nát trong năm 2024

Xã hội - Mỹ Dung - 20:22, 29/02/2024
Ngày 29/2, Ban Chỉ đạo vận động, hỗ trợ xây dựng xóa nhà tạm, nhà dột nát cho hộ nghèo, hộ cận nghèo và hỗ trợ gia đình người có công gặp khó khăn về nhà ở, nhà xuống cấp cần được sửa chữa, xây mới trên địa bàn tỉnh Bắc Giang (gọi tắt là BCĐ 714) triển khai kế hoạch thực hiện nhiệm vụ.
Bắc Giang: Xử lý hơn 200 vụ vi phạm gian lận thương mại và hàng giả

Bắc Giang: Xử lý hơn 200 vụ vi phạm gian lận thương mại và hàng giả

Pháp luật - Thiên An - 20:20, 29/02/2024
Thực hiện kế hoạch cao điểm chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả dịp trước, trong và sau Tết Nguyên đán 2024 (từ ngày 20/11/2023 đến hết ngày 29/2/2024), lực lượng Quản lý thị trường (QLTT) tỉnh Bắc Giang đã phát hiện, lập biên bản xử lý hơn 200 vụ vi phạm, với tổng số tiền xử phạt hơn 1,8 tỷ đồng.
Toàn tỉnh Hà Giang trồng được hơn 566.000 cây xanh dịp Xuân Giáp Thìn năm 2024

Toàn tỉnh Hà Giang trồng được hơn 566.000 cây xanh dịp Xuân Giáp Thìn năm 2024

Tin tức - Vũ Mừng - 20:18, 29/02/2024
Thực hiện Chương trình Tết trồng cây Xuân Giáp Thìn năm 2024, từ ngày 15/2 (tức mùng 6 Tết) đến 27/2, tỉnh Hà Giang đã thực hiện trồng được hơn 566.000 cây xanh, đạt 181% so với cùng kỳ năm 2023 và đạt 26,5% so với kế hoạch trồng cây phân tán theo Chương trình trồng 1 tỷ cây xanh năm 2024; trong đó nhóm cây lâm nghiệp chiếm 84%, còn lại là nhóm cây ăn quả, cây cảnh quan.