Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Một góc nhìn về hát văn, hầu đồng

Đông Khánh - 10:53, 29/10/2020

Tín ngưỡng thờ Mẫu hay tín ngưỡng thờ “Tam Phủ”, “Tứ Phủ” trong đó có nghi lễ hát văn, hầu đồng hiện nay được tôn thờ nhiều trong dân gian, tạo nên một bức tranh hết sức đa dạng và phong phú của đời sống văn hóa tâm linh mang bản sắc riêng của Việt Nam.

Một góc nhìn về hát văn, hầu đồng

Di sản văn hóa

Nghi lễ chầu văn trong đạo Mẫu, hay còn gọi là hầu đồng, hiểu một cách đơn giản là hình thức diễn xướng dựa trên cách sử dụng âm nhạc mang tính tâm linh với các lời ca trau chuốt, cùng các nghi lễ nghiêm trang và hình thức múa để con người có thể giao tiếp với thần linh. 

Khác với hát ca trù, quan họ cổ hay hát xẩm - hát chầu văn hầu thánh là sự kết hợp cả dân ca và dân vũ. Hình thức hát văn cũng rất phong phú, gồm hát thờ, hát thi, hát hầu (phục vụ hầu đồng, lên đồng) và hát nơi cửa đền. Để phục vụ nghi thức hầu bóng của các thanh đồng, nhiều địa phương phát triển đội hát văn, một số ca sĩ chuyên nghiệp và không chuyên cũng chuyển hướng đi sâu vào đề tài hát văn để mưu sinh. 

Mỗi đội hát văn phục vụ hầu đồng có tới 5, 7 người, nhạc cụ để phục vụ hát văn rất phong phú; ngoài nhạc cụ cơ bản đàn nguyệt, trống, phách ra còn có sáo, tiêu, đàn thập lục, đàn nhị… Mỗi năm, không biết bao nhiêu các “vấn hầu” được tổ chức ở các cửa đền, cửa phủ to, nhỏ khác nhau theo điều kiện của từng cơ cánh nhà đồng. 

Nhìn về góc độ văn hóa, “hầu bóng” là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian tổng hợp mang đậm bản sắc của dân tộc Việt Nam, trong đó có âm nhạc, văn học, vũ đạo, kịch câm, mỹ thuật… Chúng tôi đã có dịp thức trắng đêm để nghe và ghi lại nội dung các bài hát văn ở đền Suối Mỡ, huyện Lục Nam (Bắc Giang) thấy rằng, về cơ bản, các bài hát văn đều có nội dung ca ngợi đất nước, quê hương, đời sống mới, với những chất liệu âm nhạc đặc sắc, tươi vui, sống động được chắt lọc từ âm nhạc cổ truyền. 

Một điều đặc biệt, các thanh đồng và cung văn không cần phải tập luyện để khớp với nhau mà hoàn toàn diễn theo ngẫu hứng. Có những giá hầu “bốc đồng” làm cho khán giả dự hầu cùng vỗ tay nhún nhảy vui nhộn như mình đang trong vai diễn. Chỉ một vuông chiếu làm sân khấu với những đạo cụ đơn giản như, đao, kiếm gỗ, mồi nến, quạt giấy, dải lụa, hương, nến… vậy mà hàng chục các bóng Quan lớn, Chầu bà, ông Hoàng, bà Chúa, Thánh Cậu, Tiên Cô được các thanh đồng thể hiện làm cho người dự lễ xem hầu bị mê mẩn hút hồn. 

Một vấn hầu Thánh có thể xem là chương trình biểu diễn nghệ thuật tâm linh, trong đó diễn viên là thanh đồng, các nhạc công là cung văn. Những người tham dự “hầu” được thưởng thức một buổi văn nghệ, thỏa mãn nhu cầu tâm linh. Ngoài ra, đi “hầu” ở nơi xa mọi người được thăm quan các danh lam thắng cảnh cho tinh thần thoải mái sau những ngày lao động vất vả. 

Các cung văn tại một giá hầu đồng
Các cung văn tại một giá hầu đồng

Giữ gìn bản sắc

Để đánh giá khách quan về “hầu bóng” phải nhìn bằng góc độ văn hóa và khoa học, không nên nhìn phiến diện một chiều. Về giá trị tinh thần, mỗi lần tổ chức đi hầu Thánh, các “Đồng anh, Lính chị” trong cơ cánh nhà đồng có dịp được họp mặt, để cùng nhau dâng lễ gửi gắm nguyện ước của mình vào cõi tâm linh mong được giải hạn, trừ tai ương, cầu cho cuộc sống gặp vạn sự tốt lành. Đối với những cuộc tổ chức đi hầu ở cửa Mẫu được cùng nhau du ngoạn thăm quan các di tích, danh lam thắng cảnh của đất nước; được trực tiếp nhận từ tay của bóng các bậc “thần tiên” ban cho “phẩm lộc”; được thưởng thức “văn nghệ tâm linh”. 

Nghiên cứu về “hầu bóng”, phần lớn các nhà nghiên cứu đều công nhận đây là loại hình văn hóa nghệ thuật dân gian cần được bảo tồn; nhưng cũng có những ý kiến cho rằng một số hình thức đã bị biến tướng thành mê tín dị đoan, nặng về vật chất. Một số người dân thiếu hiểu biết hoặc hiểu chưa đúng về tín ngưỡng thờ Mẫu và giá trị đích thực của nghi lễ “hầu bóng” nên bị lợi dụng. Việc hầu Thánh đôi khi đã trở thành miễn cưỡng, so sánh “hầu to, hầu nhỏ” làm mất đi tính thiêng và những giá trị văn hóa tốt đẹp vốn có, dẫn đến tốn kém, lãng phí. Đối với một số người làm nghề hát văn không còn giữ đạo như cổ xưa. Lời văn được sáng tạo thêm kiểu “mơi tiền” của các thanh đồng. Nếu giá hầu “ban khen, ban thưởng” nhiều thì văn hát càng “bốc”; ngược lại nếu Thanh Đồng nào hầu “khiêm tốn” thì văn thường bị… “mất điện”...

Để góp phần định hướng bảo tồn nghệ thuật hát chầu văn trong tín ngưỡng thờ Mẫu và quản lý định hướng trào lưu sinh hoạt văn hóa tâm linh theo đúng đường lối của Đảng, ngành chuyên môn cần nghiên cứu biên soạn một số làn điệu cơ bản của hát chầu văn mời các nghệ nhân tham gia dạy trong trường văn hóa nghệ thuật. Tổ chức các câu lạc bộ ở một số địa phương có phong trào hát văn duy trì sinh hoạt thường xuyên. Tiếp tục duy trì liên hoan diễn xướng chầu văn tại lễ hội có truyền thống gắn với nghi lễ này. 

Tổ chức các cuộc hội thảo, tuyên truyền để các tầng lớp Nhân dân hiểu đúng về tín ngưỡng thờ Mẫu để họ tự điều tiết các hành vi của mình trong niềm tin thờ Mẫu, hạn chế những hình thức mê tín, dị đoan. Tiếp tục sưu tầm nghiên cứu các bài hát chầu văn để bổ sung vào kho tàng văn hóa phi vật thể. Tổ chức các chuyên đề tập huấn để định hướng nhận thức giữ gìn văn hóa tín ngưỡng dân gian của dân tộc ta đối với những thầy bói, thầy cúng, cung văn...

Tin cùng chuyên mục
Đăk Nông: Rộn ràng mùa Lễ hội Văn hóa thổ cẩm

Đăk Nông: Rộn ràng mùa Lễ hội Văn hóa thổ cẩm

Lễ hội Văn hóa Thổ cẩm Việt Nam lần thứ 2 năm 2020 với chủ đề "Xứ sở của những âm điệu" đã chính thức khai mạc vào tối 24/11 tại khu Đảo nổi, TP. Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông. Đây là chương trình mở màn chuỗi các sự kiện văn hóa - du lịch của tỉnh Đắk Nông năm 2020.
Tin nổi bật trang chủ
Học viện Quốc phòng phải nắm vững vấn đề, đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Học viện Quốc phòng phải nắm vững vấn đề, đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Tin tức - PV - 1 giờ trước
Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh điều này khi đến thăm, làm việc tại Học viện Quốc phòng, học viện cao nhất trong hệ thống nhà trường quân đội, sáng 26/11.
5 điểm nhấn của Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long

5 điểm nhấn của Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Tin tức - T.Hợp - 1 giờ trước
Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được xây dựng dựa trên nguyên tắc: “Bảo vệ người dân, cải thiện sinh kế, phát triển cân bằng và bảo vệ môi trường”.
Những cây thuốc trong vườn nhà chữa bệnh hiệu quả

Những cây thuốc trong vườn nhà chữa bệnh hiệu quả

Vườn thuốc quanh ta - T.Hợp - 5 giờ trước
Trong vườn nhà, bà con có thể trồng những cây vừa dùng làm thuốc, vừa dùng làm rau gia vị để tăng thêm hương vị cho món ăn. Điều này sẽ giúp việc phòng và điều trị bệnh trở nên nhẹ nhàng, đơn giản và hiệu quả hơn rất nhiều. Sau đây là một số bài thuốc từ những cây thuốc trong vườn nhà cho bà con tham khảo.
Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ thăm, tặng quà học sinh Bình Định

Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ thăm, tặng quà học sinh Bình Định

Tin tức - PV - 5 giờ trước
Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Phùng Xuân Nhạ đã tới thăm, tặng quà cho các học sinh có hoàn cảnh khó khăn và hỗ trợ các trường học bị ảnh hưởng bởi mưa lũ trên địa bàn tỉnh Bình Định.
Số ca nhiễm COVID-19 trên thế giới tiếp tục tăng, vượt xa mốc 60 triệu

Số ca nhiễm COVID-19 trên thế giới tiếp tục tăng, vượt xa mốc 60 triệu

Tin tức - PV - 6 giờ trước
Hơn một năm kể từ khi xuất hiện, số ca nhiễm và tử vong vì đại dịch Covid-19 không ngừng tăng và liên tục thiết lập những cột mốc mới. Tính đến sáng nay (26/11), các con số ghi nhận được lần lượt là 60.672.273 và 1.425.361 trường hợp. Mọi hy vọng giờ trông chờ ở những tiến bộ về phát triển vaccine.
Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc: Phải có nhiều sản phẩm thương hiệu quốc gia hơn nữa

Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc: Phải có nhiều sản phẩm thương hiệu quốc gia hơn nữa

Tin tức - PV - 7 giờ trước
Chiều nay (25/11), tại trụ sở Chính phủ, gặp mặt 124 doanh nghiệp có sản phẩm đạt thương hiệu quốc gia Việt Nam 2020, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc cho rằng đây là tấm gương tốt cho các doanh nghiệp khác học tập, “không khoanh tay, lùi bước trước khó khăn, nỗ lực hành động để phục hồi và phát triển, giữ vững vị thế của doanh nghiệp trên thị trường”.
Hiệu quả từ mô hình dòng họ tự quản ở Cao Bằng

Hiệu quả từ mô hình dòng họ tự quản ở Cao Bằng

Pháp luật - Thiên Đức - 7 giờ trước
Với đặc thù địa bàn rộng, dân cư thưa thớt, tính cố kết cộng đồng cao nên mô hình dòng họ tự quản đang được đánh giá là mô hình điển hình, hoạt động hiệu quả trong đảm bảo an ninh trật tự, phù hợp với vùng cao của tỉnh Cao Bằng.
Bình Phước: Gỡ khó cho dự án Cụm công trình thủy lợi vùng cao biên giới

Bình Phước: Gỡ khó cho dự án Cụm công trình thủy lợi vùng cao biên giới

Tin tức - Đinh Hiển – Ánh Dương - 8 giờ trước
Mới đây, Đoàn công tác Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) do Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp làm trưởng đoàn đã có chuyến khảo sát, kiểm tra thực tế dự án Cụm công trình thủy lợi vùng cao biên giới trên địa bàn tỉnh Bình Phước để tìm cách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện dự án.
Kết thúc giai đoạn 3 tìm kiếm các nạn nhân vụ sạt lở ở Rào Trăng 3

Kết thúc giai đoạn 3 tìm kiếm các nạn nhân vụ sạt lở ở Rào Trăng 3

Tin tức - Hoàng Quý - 20:18, 25/11/2020
Sau hơn 1 tháng xảy ra sự cố sạt lở Nhà máy thủy điện Rào Trăng 3 ở thượng nguồn sông Bồ thuộc xã Phong Xuân (huyện Phong Điền) khuya 11 đến rạng sáng 12/10 làm 17 công nhân mất tích, đến nay đã tìm thấy 6 thi thể nạn nhân đưa về cho gia đình mai táng; lực lượng tìm kiếm tiến hành rút quân trong ngày 24 – 25/11
Thay đổi nhận thức của đồng bào Mông về thực hiện nếp sống văn hóa trong tang lễ

Thay đổi nhận thức của đồng bào Mông về thực hiện nếp sống văn hóa trong tang lễ

Thời sự - Quỳnh Trâm - 18:51, 25/11/2020
Ngày 25/11, Ban Dân tộc tỉnh Thanh Hóa phối hợp với UBND huyện Mường Lát tổ chức tổng kết Đề án "Tuyên truyền thực hiện nếp sống văn hoá trong tang lễ vùng đồng bào Mông” giai đoạn 2013 - 2020.