Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Phóng sự

Chìa khoá mở “túi khôn” của người Tày

Giang Lam - 09:49, 14/06/2022

Cầm trên tay cây đàn tính, nghệ nhân dân gian Lương Long Vân, thôn Yên Phú, xã An Tường, TP Tuyên Quang (Tuyên Quang) vừa đàn vừa hát cho chúng tôi nghe. Nhìn khung cảnh này, chẳng ai nghĩ người nghệ nhân này đã sống gần tròn 1 thế kỷ. Tiếng đàn của ông nghe như âm thanh của núi rừng, có khi là tiếng suối chảy, khi là tiếng vó ngựa phi dũng mãnh.

Duyên nợ với Then

 Nghệ nhân Lương Long Vân và cây đàn tính
Nghệ nhân Lương Long Vân và cây đàn tính

“Then của người Tày mượn lời ca, tiếng đàn cùng chùm xóc nhạc dẫn đường đến với các đấng siêu nhiên để thỉnh cầu hay cảm tạ. Ông Then, bà Then với cây đàn tính trên tay gảy những khúc nhạc, cất lên những lời ca gửi theo mây theo gió, vang đến tận trời xanh”. Trong thanh âm vang vọng tiếng đàn tính, giọng nói của ông Lương Long Vân hào sảng như thế!

Ông Lương Long Vân lớn lên trong lời Then Cọi của làng bản ở xã Trùng Khánh, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. Ngay từ nhỏ, ông thường cùng anh trai đi theo các ông thầy Quan làng để học hỏi, giúp việc và trở thành đệ tử. Với sự đam mê học hỏi, ông đã nhanh chóng học thuộc lòng, hát suốt đêm nhiều cung Then, bài Pụt trước sự ngỡ ngàng của các bậc cao niên.

Duyên nghiệp làm thầy Then chỉ lựa chọn những ai có tấm lòng, đức độ hướng về tổ tiên, nghĩ nhiều cho dân bản. Ngoài 40 tuổi, thầy Then Lương Long Vân đã có thể làm Then, làm Pựt một cách thuần thục. Ông bảo, lẩu Then hay lẩu Pựt đều giống nhau về hình thức nhưng khác nhau về quá trình diễn xướng. Đồ nghề phục vụ cho các nghi lễ trong Then và Pựt cũng có nhiều điểm khác: Thầy Then là phải có đàn, làm Pựt không có đàn. Làm thầy Pựt chỉ có mỗi cái chuông thôi. Làm Then vất vả, mồm hát, tay đánh đàn, chân xóc nhạc.

Đồng bào Tày rất coi trọng thầy Then vì để làm được Then, thầy phải có trí nhớ, hiểu biết phong tục, tập quán, văn hóa dân tộc. Với nụ cười hiền hậu, ông Vân nhẹ nhàng lý giải rằng, ngay trong Then nghi lễ có các đường Then khác nhau như: Then chữa bệnh khác Then tìm vía, Then nối số cũng khác nhau không phải đường nào cũng giống đường nào. Ngay cả Then cầu an, Then cống slử vào mỗi thời điểm, mỗi hoàn cảnh gia đình sẽ có lời hát, lời cúng cầu nguyện riêng.

Cả một đời gắn bó với Then, nghệ nhân Lương Long Vân có một lối hát rất đặc biệt, tuy không náo nhiệt, tưng bừng như các dòng Then khác mà lại rất êm ả, nhẹ nhàng, thong dong đầy chất trữ tình. Ai đã được nghe ông hát, đều cảm nhận được tiếng ca được cất lên từ tận sâu thẳm tâm hồn.

Chìa khóa mở “túi khôn”

Rời xa Trùng Khánh (huyện Na Hang) đã hàng chục năm thế nhưng khi nhắc đến quê hương, nhắc đến Then, Pụt, Cọi, Lượn… ông Lương Long Vân như được sống về thời trai trẻ. Nơi có những đêm hội làng, lễ hội lồng tồng, tiếng đàn tính ngân vang… Bước sang tuổi 90, ông vinh dự được phong tặng Nghệ nhân dân gian và ông trở thành “kho báu sống” để nhiều nhà nghiên văn hóa Tày đến học hỏi, lĩnh hội kiến thức.

Người Tày quê ông rất hiếu học, ngay từ nhỏ, người già bảo ban con trẻ rằng “Nhất slư tha, nhì gia giuốc” (Nhất chữ nghĩa, nhì thuốc thang), “Noưng shec Tay bẳng noưng thoong khôn” (một cuốn sách Tày bằng một túi khôn).

Nghệ nhân Lương Long Vân (giữa) và các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian trao đổi về sách cổ
Nghệ nhân Lương Long Vân (giữa) và các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian trao đổi về sách cổ

Ngay từ khi còn nhỏ ông Lương Long Vân luôn tâm niệm rằng, đó là những lời lẽ được chắt lọc bao đời, cha ông mình trân quý, gìn giữ thì mình cũng phải tìm cách để nó tự thấm, chạy vào từng mạch máu, hòa vào từng thớ thịt. Đó như là một phần của cơ thể, nếu bị mai một, lãng quên thì ông đau như bị cây gai, mũi kim đâm vào da thịt. Thế nên đến nay sống gần 1 thế kỷ mà ông Vân vẫn thuộc làu những câu truyện cổ, thơ Tày dài hàng nghìn câu như: “Biooc lả”, “Toọng tương”, “Tống trân cúc hoa”, “Phạm Tải Ngọc Hoa”, “Lưu Đài Hán Xuân”…

Ông giải thích, trong hành trình dài, người Tày qua nhiều thế hệ đã sáng tác, tạo dựng nên một kho tàng văn hóa dân gian như truyện cổ tích, truyên ngụ ngôn, các bài văn Quan làng dùng trong nghi lễ cưới xin, các bài then dùng trong nghi lễ như lễ cấp sắc, cầu mùa, cầu an, giải hạn cúng cho người ốm... Đặc biệt bài thuốc dân gian, lời giáo huấn răn dạy con người… Tất cả đều được tổ tiên viết bằng chữ Nôm Tày dưới dạng văn vần thất ngôn dài hàng nghìn câu.

Với mong muốn thế hệ sau có thể dễ dàng mở được “túi khôn” người Tày, nhiều năm qua ông Lương Long Vân tỉ mẩn ghi chép, biên dịch những cuốn sách cổ. Đó là kho tàng tri thức bao đời, người trước trao truyền, người sau nâng niu trân trọng, như một mạch nguồn chảy mãi.

Hiện nay ông đã biên dịch, ghi chép hàng chục cuốn sách nội dung: nghi lễ thờ cúng, bài khấn; lời khuyên răn dạy bảo, cách đối nhân xử thế, đạo làm con, đạo vợ chồng; bài thuốc dân gian, mẹo vặt hay chữa bệnh

Bên cạnh đó, ông cùng nhà nghiên cứu văn hóa Tống Đại Hồng, Ma Văn Đức biên dịch những tích truyện xa xưa, văn hát quan làng, hát then...Các cuốn sách được xuất bản như “Văn Quan làng Tuyên Quang”, “Một số cung Then cổ chữ Nôm - Tày”… Trong đó, cuốn sách “Văn Quan làng Tuyên Quang” dày 410 trang là một tư liệu chuyên biệt về hát Văn Quan làng đầu tiên của tỉnh Tuyên Quang. Công trình nghiên cứu đoạt Giải thưởng Tân Trào năm 2019.

Nhà nghiên cứu văn hóa Tống Đại Hồng chia sẻ, người Tày có câu “Trong nhà có người già như có được cả kho báu", quả thực Nghệ nhân dân gian Lương Long Vân là một trong những nghệ nhân hiếm có, dù cao tuổi nhưng ông vẫn rất thông tuệ và am hiểu sâu sắc về văn hóa người Tày.

Chia tay chúng tôi, ông Lương Long Vân vui vẻ, khoan khoái cầm trên tay cây đàn tính, nghệ nhân vừa đàn vừa hát cho chúng tôi nghe. Đôi bàn tay gầy guộc, nhăn nheo, lướt trên phím đàn tính, khuôn mặt phúc hậu, ánh mắt ông nhìn về phía xa xăm… Cứ thế, những lời then say đắm, du dương được cất lên, bay cao, bay xa như những tài sản quý giá ngàn đời của văn hóa Tày…

Tin cùng chuyên mục
Làng kiểu mẫu dưới đỉnh núi U Sầu: Người Ca Dong dựng làng kiểu mẫu (Bài 2)

Làng kiểu mẫu dưới đỉnh núi U Sầu: Người Ca Dong dựng làng kiểu mẫu (Bài 2)

Ở Ra Manh, xã Sơn Long, huyện Sơn Tây, tỉnh Quảng Ngãi bây giờ, không còn là “điểm nóng”, nhiều gia đình Ca Dong đã phát triển kinh tế, gương mẫu tích cực tham gia các phong trào xây dựng nông thôn mới, xây dựng mô hình nhà sạch, vườn đẹp, phong trào “5 không 3 sạch”…tại địa phương.
Tin nổi bật trang chủ
Bạo loạn tại giải bóng đá Vô địch quốc gia Indonesia: 127 người thiệt mạng

Bạo loạn tại giải bóng đá Vô địch quốc gia Indonesia: 127 người thiệt mạng

Thể thao - Giải trí - NA - 2 phút trước
Kênh CNN Indonesia ngày 2/10 đưa tin, một sự cố bạo loạn khủng khiếp đã xảy ra trong trận đấu giữa Arema FC với Persebaya Surabaya ở Giải vô địch Indonesia khiến 127 người thiệt mạng, bao gồm cảnh sát và người hâm mộ.
Đề phòng lũ quét, sạt lở đất tại các tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Quảng Ninh

Đề phòng lũ quét, sạt lở đất tại các tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Quảng Ninh

Tin tức - Nguyệt Anh - 40 phút trước
Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, từ 8 giờ 15 phút đến 13 giờ 15 phút ngày 2/10, tại khu vực các tỉnh Yên Bái, Quảng Ninh, Lào Cai tiếp tục có mưa với lượng mưa tích lũy phổ biến từ 30-50mm, có nơi trên 80mm. Vùng miền núi thuộc các tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Quảng Ninh tỉnh đề phòng lũ quét, sạt lở đất...
Đoàn Thiên Ân đăng quang Hoa hậu Hòa bình Việt Nam 2022

Đoàn Thiên Ân đăng quang Hoa hậu Hòa bình Việt Nam 2022

Giải trí - Nguyệt Anh - 1 giờ trước
Vượt qua 49 thí sinh đến từ mọi miền đất nước, người đẹp Đoàn Thiên Ân, sinh năm 2000, tại tỉnh Long An, đã đăng quang ngôi vị Hoa hậu Hòa bình Việt Nam 2022.
Tiếp tục nuôi dưỡng khát vọng khởi nghiệp, sáng tạo của thanh niên

Tiếp tục nuôi dưỡng khát vọng khởi nghiệp, sáng tạo của thanh niên

Tin tức - Thúy Hồng - 3 giờ trước
Đó là phát biểu của Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam tại Diễn đàn thanh niên khởi nghiệp quốc gia lần thứ 3, được tổ chức ngày 1/10, tại Hà Nội.
Gia Lai: Tặng Bằng khen cho 38 tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc trong hoạt động tình nguyện vì cộng đồng

Gia Lai: Tặng Bằng khen cho 38 tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc trong hoạt động tình nguyện vì cộng đồng

Xã hội - Ngọc Thu - 23:32, 01/10/2022
Ngày 1/10, tại Trung tâm Hoạt động Thanh thiếu nhi tỉnh, Tỉnh đoàn, Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam tỉnh Gia Lai tổ chức Liên hoan các câu lạc bộ (CLB), đội, nhóm tình nguyện tỉnh Gia Lai lần thứ III và Ngày hội văn hóa thanh niên các dân tộc năm 2022. Tham gia có 20 CLB, đội, nhóm tình nguyện trên địa bàn tỉnh, với gần 200 đoàn viên, thanh niên.
Sự kỳ diệu của âm thanh

Sự kỳ diệu của âm thanh

Foley Artist (người tái tạo âm thanh) chính là những nghệ sĩ thầm lặng phía sau màn ảnh nhỏ. Với những đạo cụ khá đơn giản như pít tông để mô phỏng âm thanh của tiếng vó ngựa, cần tây mô phỏng tiếng gãy xương, hay dẫm chân lên cát mô phỏng việc đi trên con đường đầy tuyết..., họ đã giúp mỗi thước phim, mỗi khung hình trở nên chân thực và sống động nhất. Hãy tìm hiểu cách tạo ra âm thanh đầy thú vị này cùng Báo Dân tộc và Phát triển nhé!
Thái Nguyên: Trao Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp khuyến học cho 94 cá nhân tiêu biểu

Thái Nguyên: Trao Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp khuyến học cho 94 cá nhân tiêu biểu

Giáo dục - Thiên An - Mỹ Dung - 23:31, 01/10/2022
Ngày 1/10, Hội Khuyến học tỉnh Thái Nguyên tổ chức gặp mặt nhân kỷ niệm Ngày Khuyến học Việt Nam (2/10/1996 - 2/10/2022) và trao Kỷ niệm chương "Vì sự nghiệp khuyến học".
Đắk Lắk: Bế giảng, trao chứng nhận cho lớp truyền dạy cồng chiêng nữ Ê Đê Bih

Đắk Lắk: Bế giảng, trao chứng nhận cho lớp truyền dạy cồng chiêng nữ Ê Đê Bih

Tìm trong di sản - Lê Hường - 23:31, 01/10/2022
Ngày 1/10, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk phối hợp Trung tâm Hợp tác Quốc tế tỉnh Jeolabuk, Hàn Quốc tổ chức Lễ bế giảng lớp truyền dạy cồng chiêng trẻ Ê Đê Bih tại thị trấn Buôn Trấp, huyện Krông Ana.
Họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 9 năm 2022

Họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 9 năm 2022

Tin tức - Hoàng Quý - 21:53, 01/10/2022
Ngày 01/10, tại Hà Nội, Văn phòng Chính phủ tổ chức họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 9, cung cấp thông tin cho báo chí về tình hình phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) tháng 9 và 9 tháng đầu năm. Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Trần Văn Sơn - Người phát ngôn của Chính phủ chủ trì họp báo.
Sau bão Noru, 150 y, bác sĩ tham gia tình nguyện hiến máu

Sau bão Noru, 150 y, bác sĩ tham gia tình nguyện hiến máu

Sức khỏe - Khánh Ngân - 20:00, 01/10/2022
Ngày 1/10, trước tình trạng thiếu hụt nguồn máu, tiểu cầu dự trữ tại Bệnh viện Trung ương Huế, 150 y, bác sĩ đã tình nguyện tham gia hiến máu, tiểu cầu để kịp thời cấp cứu và điều trị cho bệnh nhân.
Toàn văn bài phát biểu của Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tại Lễ phát động hưởng ứng Tháng hành động vì người cao tuổi Việt Nam năm 2022

Toàn văn bài phát biểu của Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tại Lễ phát động hưởng ứng Tháng hành động vì người cao tuổi Việt Nam năm 2022

Thời sự - BĐT - 19:05, 01/10/2022
Sáng 1/10, nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi, tại Hưng Yên, Hội Người cao tuổi Việt Nam phối hợp với UBND tỉnh Hưng Yên tổ chức Lễ phát động hưởng ứng Tháng hành động vì người cao tuổi Việt Nam năm 2022 với chủ đề “Chung tay chăm sóc người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn”. Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tham dự và phát biểu tại Lễ phát động. Báo Điện tử Dân tộc và Phát triển trân trọng giới thiệu toàn văn bài phát biểu của Chủ tịch nước.