Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Phóng sự

Chìa khoá mở “túi khôn” của người Tày

Giang Lam - 09:49, 14/06/2022

Cầm trên tay cây đàn tính, nghệ nhân dân gian Lương Long Vân, thôn Yên Phú, xã An Tường, TP Tuyên Quang (Tuyên Quang) vừa đàn vừa hát cho chúng tôi nghe. Nhìn khung cảnh này, chẳng ai nghĩ người nghệ nhân này đã sống gần tròn 1 thế kỷ. Tiếng đàn của ông nghe như âm thanh của núi rừng, có khi là tiếng suối chảy, khi là tiếng vó ngựa phi dũng mãnh.

Duyên nợ với Then

 Nghệ nhân Lương Long Vân và cây đàn tính
Nghệ nhân Lương Long Vân và cây đàn tính

“Then của người Tày mượn lời ca, tiếng đàn cùng chùm xóc nhạc dẫn đường đến với các đấng siêu nhiên để thỉnh cầu hay cảm tạ. Ông Then, bà Then với cây đàn tính trên tay gảy những khúc nhạc, cất lên những lời ca gửi theo mây theo gió, vang đến tận trời xanh”. Trong thanh âm vang vọng tiếng đàn tính, giọng nói của ông Lương Long Vân hào sảng như thế!

Ông Lương Long Vân lớn lên trong lời Then Cọi của làng bản ở xã Trùng Khánh, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. Ngay từ nhỏ, ông thường cùng anh trai đi theo các ông thầy Quan làng để học hỏi, giúp việc và trở thành đệ tử. Với sự đam mê học hỏi, ông đã nhanh chóng học thuộc lòng, hát suốt đêm nhiều cung Then, bài Pụt trước sự ngỡ ngàng của các bậc cao niên.

Duyên nghiệp làm thầy Then chỉ lựa chọn những ai có tấm lòng, đức độ hướng về tổ tiên, nghĩ nhiều cho dân bản. Ngoài 40 tuổi, thầy Then Lương Long Vân đã có thể làm Then, làm Pựt một cách thuần thục. Ông bảo, lẩu Then hay lẩu Pựt đều giống nhau về hình thức nhưng khác nhau về quá trình diễn xướng. Đồ nghề phục vụ cho các nghi lễ trong Then và Pựt cũng có nhiều điểm khác: Thầy Then là phải có đàn, làm Pựt không có đàn. Làm thầy Pựt chỉ có mỗi cái chuông thôi. Làm Then vất vả, mồm hát, tay đánh đàn, chân xóc nhạc.

Đồng bào Tày rất coi trọng thầy Then vì để làm được Then, thầy phải có trí nhớ, hiểu biết phong tục, tập quán, văn hóa dân tộc. Với nụ cười hiền hậu, ông Vân nhẹ nhàng lý giải rằng, ngay trong Then nghi lễ có các đường Then khác nhau như: Then chữa bệnh khác Then tìm vía, Then nối số cũng khác nhau không phải đường nào cũng giống đường nào. Ngay cả Then cầu an, Then cống slử vào mỗi thời điểm, mỗi hoàn cảnh gia đình sẽ có lời hát, lời cúng cầu nguyện riêng.

Cả một đời gắn bó với Then, nghệ nhân Lương Long Vân có một lối hát rất đặc biệt, tuy không náo nhiệt, tưng bừng như các dòng Then khác mà lại rất êm ả, nhẹ nhàng, thong dong đầy chất trữ tình. Ai đã được nghe ông hát, đều cảm nhận được tiếng ca được cất lên từ tận sâu thẳm tâm hồn.

Chìa khóa mở “túi khôn”

Rời xa Trùng Khánh (huyện Na Hang) đã hàng chục năm thế nhưng khi nhắc đến quê hương, nhắc đến Then, Pụt, Cọi, Lượn… ông Lương Long Vân như được sống về thời trai trẻ. Nơi có những đêm hội làng, lễ hội lồng tồng, tiếng đàn tính ngân vang… Bước sang tuổi 90, ông vinh dự được phong tặng Nghệ nhân dân gian và ông trở thành “kho báu sống” để nhiều nhà nghiên văn hóa Tày đến học hỏi, lĩnh hội kiến thức.

Người Tày quê ông rất hiếu học, ngay từ nhỏ, người già bảo ban con trẻ rằng “Nhất slư tha, nhì gia giuốc” (Nhất chữ nghĩa, nhì thuốc thang), “Noưng shec Tay bẳng noưng thoong khôn” (một cuốn sách Tày bằng một túi khôn).

Nghệ nhân Lương Long Vân (giữa) và các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian trao đổi về sách cổ
Nghệ nhân Lương Long Vân (giữa) và các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian trao đổi về sách cổ

Ngay từ khi còn nhỏ ông Lương Long Vân luôn tâm niệm rằng, đó là những lời lẽ được chắt lọc bao đời, cha ông mình trân quý, gìn giữ thì mình cũng phải tìm cách để nó tự thấm, chạy vào từng mạch máu, hòa vào từng thớ thịt. Đó như là một phần của cơ thể, nếu bị mai một, lãng quên thì ông đau như bị cây gai, mũi kim đâm vào da thịt. Thế nên đến nay sống gần 1 thế kỷ mà ông Vân vẫn thuộc làu những câu truyện cổ, thơ Tày dài hàng nghìn câu như: “Biooc lả”, “Toọng tương”, “Tống trân cúc hoa”, “Phạm Tải Ngọc Hoa”, “Lưu Đài Hán Xuân”…

Ông giải thích, trong hành trình dài, người Tày qua nhiều thế hệ đã sáng tác, tạo dựng nên một kho tàng văn hóa dân gian như truyện cổ tích, truyên ngụ ngôn, các bài văn Quan làng dùng trong nghi lễ cưới xin, các bài then dùng trong nghi lễ như lễ cấp sắc, cầu mùa, cầu an, giải hạn cúng cho người ốm... Đặc biệt bài thuốc dân gian, lời giáo huấn răn dạy con người… Tất cả đều được tổ tiên viết bằng chữ Nôm Tày dưới dạng văn vần thất ngôn dài hàng nghìn câu.

Với mong muốn thế hệ sau có thể dễ dàng mở được “túi khôn” người Tày, nhiều năm qua ông Lương Long Vân tỉ mẩn ghi chép, biên dịch những cuốn sách cổ. Đó là kho tàng tri thức bao đời, người trước trao truyền, người sau nâng niu trân trọng, như một mạch nguồn chảy mãi.

Hiện nay ông đã biên dịch, ghi chép hàng chục cuốn sách nội dung: nghi lễ thờ cúng, bài khấn; lời khuyên răn dạy bảo, cách đối nhân xử thế, đạo làm con, đạo vợ chồng; bài thuốc dân gian, mẹo vặt hay chữa bệnh

Bên cạnh đó, ông cùng nhà nghiên cứu văn hóa Tống Đại Hồng, Ma Văn Đức biên dịch những tích truyện xa xưa, văn hát quan làng, hát then...Các cuốn sách được xuất bản như “Văn Quan làng Tuyên Quang”, “Một số cung Then cổ chữ Nôm - Tày”… Trong đó, cuốn sách “Văn Quan làng Tuyên Quang” dày 410 trang là một tư liệu chuyên biệt về hát Văn Quan làng đầu tiên của tỉnh Tuyên Quang. Công trình nghiên cứu đoạt Giải thưởng Tân Trào năm 2019.

Nhà nghiên cứu văn hóa Tống Đại Hồng chia sẻ, người Tày có câu “Trong nhà có người già như có được cả kho báu", quả thực Nghệ nhân dân gian Lương Long Vân là một trong những nghệ nhân hiếm có, dù cao tuổi nhưng ông vẫn rất thông tuệ và am hiểu sâu sắc về văn hóa người Tày.

Chia tay chúng tôi, ông Lương Long Vân vui vẻ, khoan khoái cầm trên tay cây đàn tính, nghệ nhân vừa đàn vừa hát cho chúng tôi nghe. Đôi bàn tay gầy guộc, nhăn nheo, lướt trên phím đàn tính, khuôn mặt phúc hậu, ánh mắt ông nhìn về phía xa xăm… Cứ thế, những lời then say đắm, du dương được cất lên, bay cao, bay xa như những tài sản quý giá ngàn đời của văn hóa Tày…

Ý kiến độc giả
Mã bảo mật
Tin cùng chuyên mục
Để những nương gừng… thêm “ngọt”

Để những nương gừng… thêm “ngọt”

Cây gừng ở Kỳ Sơn (Nghệ An) đã thành cây thoát nghèo và nay đang khiến bao người dân ấp ủ giấc mơ làm giàu. Kể từ khi có chỉ dẫn địa lý, gừng Kỳ Sơn như càng thêm nức tiếng; và càng "ngọt ngào" hơn khi sản phẩm miền biên viễn này đã vượt núi, vượt rừng để đến với nhiều nước trên thế giới.
Tin nổi bật trang chủ
Đánh thức tiềm năng phát triển của các địa phương từ văn hóa, du lịch

Đánh thức tiềm năng phát triển của các địa phương từ văn hóa, du lịch

Gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là một trong những nội dung quan trọng được các Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) đưa ra tại phiên thảo luận về đánh giá bổ sung kết quả thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước năm 2023; tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước những tháng đầu năm 2024 tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV.
Trải nghiệm hái mận Mộc Châu

Trải nghiệm hái mận Mộc Châu

Media - BDT - 19:03, 29/05/2024
Nếu tháng 1 du xuân Mộc Châu ngập tràn mùa hoa đào, hoa mận trắng cả núi đồi, tháng 4 đến Mộc Châu để check-in những cung đường xanh mướt của đồi chè thì thời điểm này đến với Mộc Châu không thể bỏ lỡ hoạt động hái mận.Hơn 40 năm bén rễ và phủ xanh mảnh đất cao nguyên, cây mận hậu đã gắn bó và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của đồng bào các dân tộc huyện Mộc Châu. Đến nay, Mộc Châu đã trở thành một trong những “vựa” mận lớn của cả nước, với diện tích hơn 3.200 ha, trong đó 2.400 ha đã cho thu hoạch.
Hà Giang: Một trường THPT thu 400.000 đồng/học sinh để hỗ trợ kỳ thi tốt nghiệp THPT

Hà Giang: Một trường THPT thu 400.000 đồng/học sinh để hỗ trợ kỳ thi tốt nghiệp THPT

Bạn đọc - Vũ Mừng - 18:52, 29/05/2024
Thông tin với Báo Dân tộc và Phát triển, một phụ huynh có con đang theo học tại Trường THPT Lê Hồng Phong (Tp. Hà Giang, tỉnh Hà Giang) phản ánh về việc nhà trường thu tiền hỗ trợ thi tốt nghiệp THPT năm 2024 không đúng quy định.
Hội chứng ngừng thở khi ngủ

Hội chứng ngừng thở khi ngủ

Media - BDT - 18:47, 29/05/2024
Hội chứng ngừng thở khi ngủ là một rối loạn đặc trưng của bệnh lý hô hấp, có liên quan đến giấc ngủ. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, sẽ gây nhiều biến chứng nguy hiểm, như: Tai biến mạch máu não, đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim, tai nạn giao thông, tai nạn lao động, giảm trí nhớ, mất tập trung...Mắc hội chứng ngừng thở khi ngủ khiến bệnh nhân ngưng tim, ngưng thở. Bệnh lý này nguy hiểm ra sao, ai dễ mắc?
PC Kon Tum tiếp sức thi công xây dựng dự án Đường dây 500kV mạch 3

PC Kon Tum tiếp sức thi công xây dựng dự án Đường dây 500kV mạch 3

Tin tức - Ngọc Chí - 18:15, 29/05/2024
Sáng 29/5, Công ty Điện lực Kon Tum (PC Kon Tum) tổ chức Lễ xuất quân tham gia hỗ trợ thi công xây dựng dự án Đường dây 500kV mạch 3 từ Quảng Trạch đến Phố Nối.
Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc Nông Thị Hà đến thăm và làm việc tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn

Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc Nông Thị Hà đến thăm và làm việc tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn

Chính sách dân tộc - Quỳnh Trâm - 18:13, 29/05/2024
Ngày 29/5, Đoàn công tác của Ủy ban Dân tộc do Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc Nông Thị Hà làm Trưởng đoàn đã có buổi thăm và làm việc tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn (Thanh Hóa). Cùng tham gia Đoàn, có lãnh đạo một số vụ, đơn vị của Ủy ban Dân tộc.
Tin trong ngày - 28/5/2024

Tin trong ngày - 28/5/2024

Bản tin trong ngày của Báo Dân tộc và Phát triển, ngày 28/5, có những thông tin đáng chú ý sau: Hoàn thành sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, xã trong tháng 9. Yên Bái: Phát hiện hóa thạch đến 5 triệu năm. Kon Tum: Báo động tình trạng gom mua đất của đồng bào DTTS . Cùng các thông tin khác trong vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Ninh Thuận: Đầu tư có trọng tâm, trọng điểm cho vùng đồng bào DTTS

Ninh Thuận: Đầu tư có trọng tâm, trọng điểm cho vùng đồng bào DTTS

Công tác Dân tộc - T.Nhân - 18:06, 29/05/2024
Từ nguồn vốn ngân sách Trung ương, vốn đối ứng từ ngân sách địa phương và vốn lồng ghép các chương trình, dự án khác, tỉnh Ninh Thuận tập trung đầu tư có trọng tâm, trọng điểm vào vùng đồng bào DTTS và miền núi. Sự tập trung đầu tư này bước đầu phát huy hiệu quả, góp phần làm thay đổi diện mạo vùng đồng bào DTTS và miền núi của tỉnh.
Tháo gỡ vướng mắc trong giải phóng mặt bằng thi công dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 7A ở Diễn Châu (Nghệ An): Cần sự đồng thuận, chia sẻ của người dân

Tháo gỡ vướng mắc trong giải phóng mặt bằng thi công dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 7A ở Diễn Châu (Nghệ An): Cần sự đồng thuận, chia sẻ của người dân

Kinh tế - An Yên - 17:57, 29/05/2024
Huyện Diễn Châu (Nghệ An) đang tập trung tối đa lực lượng để giải phóng mặt bằng phục vụ cho dự án cải tạo nâng cấp Quốc lộ 7A. Tuy nhiên, nhiều vị trí trên tuyến vẫn có những vướng mắc chưa thể tháo gỡ. Trong khi đó, Ban Quản lý dự án 4 (Bộ Giao thông vận tải), cho biết, sau ngày 30/5/2024, nếu UBND các huyện, trong đó có huyện Diễn Châu. không bàn giao mặt bằng cho dự án, Cục Đường bộ Việt Nam sẽ báo cáo Bộ Giao thông vận tải để lại, không thi công các vị trí vướng mắc mặt bằng. Như vậy, sẽ bất lợi cho những địa phương có dự án đi qua.
Mộc Châu (Sơn La): Tích cực giải ngân nguồn vốn thực hiện Dự án 6 thuộc Chương trình MTQG 1719

Mộc Châu (Sơn La): Tích cực giải ngân nguồn vốn thực hiện Dự án 6 thuộc Chương trình MTQG 1719

Chính sách dân tộc - Thúy Hồng - 17:50, 29/05/2024
Triển khai thực hiện Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 (Chương trình MTQG 1719) đã được các cơ quan, đơn vị của huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La tích cực triển khai. Dự án được triển khai đã tạo chuyển biến mạnh mẽ trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bảo các DTTS gắn với phát triển du lịch.
Đắk Lắk: Điều chuyển 220 tỷ đồng từ Cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột cho một dự án trọng điểm thiếu vốn

Đắk Lắk: Điều chuyển 220 tỷ đồng từ Cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột cho một dự án trọng điểm thiếu vốn

Xã hội - Lê Hường - 17:40, 29/05/2024
UBND tỉnh Đắk Lắk vừa có quyết định điều chỉnh kế hoạch đầu tư vốn ngân sách Trung ương đợt 1, năm 2024. Cụ thể, điều chuyển 220 tỷ đồng vốn của dự án thành phần 3, thuộc Dự án cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột sang Dự án cải tạo, nâng cấp Tỉnh lộ 1.
Đẩy mạnh nâng cao chất lượng cuộc sống cho đồng bào DTTS và người dân vùng nông thôn

Đẩy mạnh nâng cao chất lượng cuộc sống cho đồng bào DTTS và người dân vùng nông thôn

Thời sự - Hoàng Quý - 17:30, 29/05/2024
Trong phiên thảo luận về đánh giá bổ sung kết quả thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước năm 2023; tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước những tháng đầu năm 2024 tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV, Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) đã đưa ra các ý kiến xoay quanh nhiều vấn đề còn tồn tại ở vùng đồng bào DTTS, nông thôn.