Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Di sản Then trong đời sống cộng đồng

Lý Viết Trường - 07:15, 18/02/2021

Hơn một năm, sau khi thực hành Then được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới (19/12/2019), các cơ quan chuyên môn, các tỉnh có Then… đang tiếp tục chung tay bảo tồn và phát huy giá trị di sản bằng nhiều hành động thiết thực, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Thái và phát triển những tri thức về phong tục tốt đẹp nói chung, và Then nói riêng.

Nghệ nhân Nhân dân Then Mỗ Thị Kịt, sinh năm 1922, dân tộc Tày - một trong những nghệ nhân Then cao tuổi nhất, chụp ảnh cùng đệ tử (ngồi thứ 3 từ trái sang phải)
Nghệ nhân Nhân dân Then Mỗ Thị Kịt, sinh năm 1922, dân tộc Tày - một trong những nghệ nhân Then cao tuổi nhất, chụp ảnh cùng đệ tử (ngồi thứ 3 từ trái sang phải)

Then - tiếng lòng

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Viện Nghiên cứu Văn hóa (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) thì Then là tín ngưỡng do những người có khả năng đặc biệt, được gọi là pụt, sliên thực hiện, nhằm giúp con người biểu đạt mong muốn có sức khỏe, gia đình bình an, hạnh phúc.

Tại các tỉnh vùng Việt Bắc (Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang), đồng bào Tày, Nùng đều quan niệm, Then là những người có căn số, thông qua một số nghi lễ để bày tỏ mong ước của gia chủ với thế giới siêu nhiên. Người ta làm Then khi trong gia đình có người ốm đau, đó là Then chữa bệnh. Khi trong nhà có việc như xây nhà, bốc mộ, người ta làm lễ Then cầu an, giải hạn. Khi cha mẹ lên lão, con cái mời Then về làm lễ chúc sức khỏe để tỏ tấm lòng báo hiếu của con cái với bậc sinh thành.

Còn trong quan niệm của người Thái ở các tỉnh Lai Châu, Lào Cai, Sơn La… như lời GS.TSKH. Tô Ngọc Thanh, nguyên Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam chia sẻ, Then là biểu tượng của vua trời, vậy nên khi con người chết, linh hồn sẽ trở về với mường Then. Then được cử xuống trần gian để cứu nhân độ thế, ai đau ốm được Then cho thuốc, ai gặp rủi ro vận hạn thì Then giúp cầu an giải hạn, mường nào hạn hán thì Then cầu cho mưa thuận gió hòa.

Cả nam giới và nữ giới đều có thể trở thành nghệ nhân Then. Ở Lạng Sơn, nam giới làm Then được gọi là Then tậc, nữ giới làm Then gọi là mè Then. Một số vùng Cao Bằng, Giàng/Sàng là tên gọi của những người đàn ông làm Then, còn nữ giới là mè Vịt. Hiện nay, ở các tỉnh Lạng Sơn và Cao Bằng đang có một thế hệ khá đông Then trẻ, nhiệt huyết với nghề, họ chính là tài sản quý giá của văn hóa dân tộc.

Bảo tồn giá trị của Then

Mặc dù thời gian qua, công tác bảo tồn Then đã được triển khai khá tốt, nhưng vẫn phải tiếp tục tổ chức các dự án quay phim lại toàn bộ các nghi lễ Then cổ, sau đó lưu giữ tại các bảo tàng, để du khách có cơ hội tiếp cận đầy đủ một nghi lễ Then.

PGS.TS. Nguyễn Thị Yên chia sẻ: “Là người nghiên cứu Then từ nhiều năm nay, theo tôi thì, việc bảo tồn và phát huy giá trị Then có thể tiến hành dưới hai dạng: Bảo tồn nghi lễ Then trong đời sống văn hóa tín ngưỡng và bảo tồn nghệ thuật hát Then trong đời sống nghệ thuật”.

Với đặc thù của di sản văn hóa phi vật thể là truyền khẩu, nghệ nhân là nguồn sống của di sản, nên việc khuyến khích, động viên để các nghệ nhân có động lực trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản là vô cùng quan trọng. Nhận thức được vấn đề đó, ở Lạng Sơn, địa phương này đã luôn chú trọng đến việc tôn vinh các nghệ nhân. Năm 2019, trong số 15 nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu, thì có 3 Nghệ nhân Nhân dân đều là nghệ nhân Then. Đó là các cụ Mỗ Thị Kịt (SN 1922, dân tộc Tày ở huyện Bình Gia), Mông Thị Sấm (SN 1939, dân tộc Nùng ở TP. Lạng Sơn) và Nông Thị Lìm (SN 1945, dân tộc Tày ở huyện Cao Lộc).

Ông Dương Xuân Huyên, Phó Chủ tịch tỉnh Lạng Sơn cho rằng, việc Nhà nước phong tặng danh hiệu cho các nghệ nhân là sự ghi nhận, tôn vinh không chỉ bản thân nghệ nhân, mà còn là vinh dự của cả cộng đồng các dân tộc có tín ngưỡng Then.

Mới đây, tháng 12/2020, Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam đã tổ chức phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian cho các nghệ nhân tiêu biểu. Trong 14 nghệ nhân được trao tặng, có 2 nghệ nhân Then ở Cao Bằng, là bà Hoàng Thị Lanh và Đinh Thị Nhâm.

Theo bà Hoàng Thị Nhuận, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa tỉnh Cao Bằng, việc vinh danh các nghệ nhân dân gian là vô cùng cần thiết. Hành động này thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với những người đang giữ những tri thức về phong tục tập quán nói chung và Then nói riêng. Thời gian tới, tỉnh Cao Bằng cũng sẽ tiếp tục thực hiện hồ sơ để đề nghị vinh danh các nghệ nhân điển hình khác.

Nghệ nhân Nông Thị Phương Lan (dân tộc Tày tỉnh Bắc Kạn) hát Then đàn Tính trong ngày hội “Câu Then Việt Bắc”
Nghệ nhân Nông Thị Phương Lan (dân tộc Tày tỉnh Bắc Kạn) hát Then đàn Tính trong ngày hội “Câu Then Việt Bắc”

Phát huy Then trong đời sống cộng đồng

Nhà nghiên cứu Hoàng Việt Bình, cán bộ Trung tâm Văn hóa tỉnh Lạng Sơn cho biết, hiện nay tồn tại 2 loại hình Then, đó là Then tín ngưỡng và Then văn nghệ. Then tín ngưỡng còn được gọi là Then cổ, đó là các nghi lễ Then cầu cúng, thực hành nghi lễ. Then văn nghệ hay còn được gọi là Then mới, đó là những bài Then cải biên dựa trên chất liệu của Then tín ngưỡng.

Cùng với sự hồi sinh của Then cổ, thì Then văn nghệ không chỉ tồn tại phổ biến ở các tỉnh có người Tày, Nùng, Thái sinh sống, mà ở một số thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh cũng có các câu lạc bộ (CLB) Then. Đó là CLB Then Hương rừng Hà Nội, CLB hát Then - đàn Tính TP. Hồ Chí Minh, nơi quy tụ không chỉ các dân tộc có Then mà còn có cả người Kinh tham gia.

Còn ở Lạng Sơn hiện nay, có hơn 50 CLB hát Then - đàn Tính đang tồn tại. Trong đó nổi bật nhất, phải kể đến CLB Điếp Sli Then, CLB hát Then đàn Tính Cẩu Pung, CLB đàn và hát dân ca Boóc Vẻn, CLB hát Then Nộc Khảm Khắc, CLB hát Then đàn Tính Hoa Sim, CLB dân ca Nộc Én…

Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Thủy Tiên, một người có thâm niên mấy chục năm gắn bó với công cuộc bảo tồn và phát huy di sản Then của tỉnh Lạng Sơn cho biết: “Các CLB đàn và hát dân ca đều nhận được sự đồng hành và hỗ trợ từ các cơ quan chuyên môn của ngành Văn hóa, hằng năm đều tổ chức giải, giao lưu giữa các câu lạc bộ để tạo sân chơi cho những người đam mê Then”.

Tin nổi bật trang chủ
Sách về xứ đạo: Khai mở văn hóa đọc (Bài 2)

Sách về xứ đạo: Khai mở văn hóa đọc (Bài 2)

Dân tộc- Tôn giáo - Phạm Việt Thắng - 15 phút trước
Ra đời từ năm 2018, thư viện giáo xứ Phú Linh (xã Diễn Tân, huyện Diễn Châu, Nghệ An) đã trở thành điểm đến thú vị và góp phần khai mở văn hóa đọc cho giới trẻ vùng nông thôn.
Làng kiểu mẫu dưới đỉnh núi U Sầu: Người Ca Dong dựng làng kiểu mẫu (Bài 2)

Làng kiểu mẫu dưới đỉnh núi U Sầu: Người Ca Dong dựng làng kiểu mẫu (Bài 2)

Trên đường phát triển - Minh Ngọc - Phạm Nữ - 1 giờ trước
Ở Ra Manh, xã Sơn Long, huyện Sơn Tây, tỉnh Quảng Ngãi bây giờ, không còn là “điểm nóng”, nhiều gia đình Ca Dong đã phát triển kinh tế, gương mẫu tích cực tham gia các phong trào xây dựng nông thôn mới, xây dựng mô hình nhà sạch, vườn đẹp, phong trào “5 không 3 sạch”…tại địa phương.
Báo chí với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Báo chí với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Tin tức - Ngọc Ánh - 1 giờ trước
Chiều 30/9, tại thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức Tọa đàm "Báo chí với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch - Thực tiễn và giải pháp." Buổi Tọa đàm có sự tham gia của 25 Hội Nhà báo các tỉnh, thành phố miền Bắc, 20 Liên chi hội và 40 Chi hội trực thuộc Trung ương.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ thay đổi từ năm 2025

Kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ thay đổi từ năm 2025

Giáo dục - T.Hợp - 1 giờ trước
Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa đưa ra định hướng tổ chức thi tốt nghiệp THPT trong giai đoạn 2023 - 2024 và đổi mới kỳ thi vào năm 2025.
Thế giới ghi nhận hơn 6,5 triệu ca tử vong vì COVID-19

Thế giới ghi nhận hơn 6,5 triệu ca tử vong vì COVID-19

Nhìn ra thế giới - BĐT - 2 giờ trước
Số liệu thống kê cụ thể trên worldometers.info, tính đến sáng ngày 1/10, thế giới lần lượt ghi nhận tổng số 622.747.900 ca nhiễm và 6.548.385 trường hợp tử vong vì COVID-19. Trong 24 giờ qua, thế giới có thêm 330.187 ca nhiễm mới, trong đó, châu Âu đứng đầu với 161.221 ca.
Dân tộc Giáy

Dân tộc Giáy

Dân tộc Giáy hay Nhắng, Dắng, Pâu Thìn, Pù Nà, Cùi Chu hay Xạ đều là một, nhưng phổ biến gọi là dân tộc Giáy. Tiếng Giáy thuộc ngữ chi Thái trong hệ ngôn ngữ Tai - Ka đai. Người Giáy cư chú chủ yếu ở Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu và Yên Bái với tổng số hơn 57.000 người. Hiện nay, do yêu cầu đời sống và làm việc, người Giáy cư trú tại 39 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam.
Đánh bại Saudi Arabia 3 - 1, Việt Nam tiến gần tấm vé tứ kết

Đánh bại Saudi Arabia 3 - 1, Việt Nam tiến gần tấm vé tứ kết

Thể thao - Giải trí - PV - 2 giờ trước
Giành chiến thắng trước Saudi Arabia ở lượt trận thứ 2 bảng D VCK futsal châu Á 2022 diễn ra ở Kuwait. Việt Nam tiếp tục dẫn đầu bảng đang chiếm ưu thế trong việc giành quyền vào tứ kết.
Chúc mừng Quốc khánh Trung Quốc

Chúc mừng Quốc khánh Trung Quốc

Tin tức - PV - 3 giờ trước
Nhân dịp Quốc khánh Trung Quốc, lãnh đạo Đảng, Nhà nước Việt Nam gửi điện chúc mừng tới lãnh đạo Đảng, Nhà nước Trung Quốc.
Quan tâm chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi

Quan tâm chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi

Tin tức - PV - 4 giờ trước
Ngày Quốc tế Người cao tuổi được Liên hợp quốc tổ chức vào ngày 1/10 hằng năm nhằm tuyên truyền, nâng cao nhận thức về chăm sóc người cao tuổi. Ngày Quốc tế người cao tuổi năm 2022 có chủ đề: "Quan tâm chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi - Chủ động thích ứng với già hóa dân số". Việt Nam hưởng ứng Ngày Quốc tế người cao tuổi nhằm phát huy tinh thần "Tuổi cao chí càng cao, nêu gương sáng vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" của người cao tuổi.
Thịt bò kiến đốt - đặc sản của Tam Đảo

Thịt bò kiến đốt - đặc sản của Tam Đảo

Ẩm thực - Nguyệt Anh - 23:02, 30/09/2022
Thịt bò kiến đốt là món ăn đặc sản độc đáo của người dân huyện Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc). Món ăn có tên rất lạ tai, lạ miệng, mang hương vị rất đặc trưng này này cũng được người dân chế biến rất độc đáo.
Cao Bằng: Hơn 200 nghệ nhân, diễn viên tham gia Liên hoan hát Then, đàn Tính

Cao Bằng: Hơn 200 nghệ nhân, diễn viên tham gia Liên hoan hát Then, đàn Tính

Sắc màu 54 - Nguyệt Anh - 21:20, 30/09/2022
Ngày 30/9, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng tổ chức Liên hoan hát Then-đàn Tính lần thứ 3, năm 2022; với 10 đoàn gồm 205 nghệ nhân, diễn viên quần chúng ở 10 huyện, thành phố trong tỉnh, mang đến cho khán giả 40 tiết mục đầy bản sắc và độc đáo.