Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Bảo đảm sự đa dạng bản sắc văn hóa: Nâng cao vai trò chủ thể văn hóa (Bài 2)

Uông Thái Biểu - 16:24, 23/11/2021

Hầu hết cư dân các dân tộc thiểu số (DTTS) sinh sống ở địa bàn miền núi, không gian cư trú cách biệt, khó khăn về giao thông và hạ tầng cơ sở khác. So với miền xuôi, với các đô thị lớn, đời sống của đồng bào còn DTTS còn thấp, trình độ dân trí chưa cao. Rút ngắn khoảng cách, tạo cơ hội phát triển đồng đều giữa các dân tộc là mục tiêu nhất quán trong sự nghiệp cách mạng của Đảng, Nhà nước và đã đạt nhiều thành tựu.

Đồng bào chung vui Ngày hội Đại đoàn kết các dân tộc Tây Nguyên
Đồng bào chung vui Ngày hội Đại đoàn kết các dân tộc Tây Nguyên

Phát huy sức mạnh nội sinh

Hiến pháp Việt Nam qua các thời kỳ đều khẳng định quyền bình đẳng của các dân tộc, trong đó có bình đẳng về văn hóa. Đó là khẳng định quan trọng, rõ ràng của thể chế chính trị trong việc công nhận quyền bình đẳng giữa các dân tộc, trong một quốc gia thống nhất với 54 dân tộc anh em chung sống; trong đó, đồng bào các DTTS chiếm 14,7%, với hơn 12,3 triệu người. Theo tài liệu tại một cuộc hội thảo gần đây về công tác dân tộc, thể chế hóa đường lối của Đảng, đến nay, Quốc hội đã ban hành 108 luật, hơn 30 nghị quyết có nội dung liên quan lĩnh vực DTTS. Hệ thống chính sách dân tộc do Chính phủ và các bộ, ngành xây dựng có 118 văn bản, trong đó có 54 chính sách, đề án trực tiếp hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội vùng DTTS, miền núi…

Dù tỷ lệ dân số thấp so với dân số cả nước, nhưng cần khẳng định và ghi nhận sâu sắc về cống hiến, hy sinh của nhân dân các DTTS đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam. Lịch sử đã ghi lại những đóng góp to lớn của đồng bào Tày, Nùng, Mông, Dao, Thái, Mường,… trong những năm tháng chống thực dân Pháp và bảo vệ biên cương. Không ai có thể quên già trẻ, gái trai các dân tộc Pa Cô, Vân Kiều, Ê Đê, Ba Na, Cơ Ho, Châu Mạ, XTiêng,…ở Trường Sơn - Tây Nguyên nhất tề cùng đất nước đứng lên. Đó còn là sự hy sinh vô bờ bến của đồng bào Chăm, Khmer,…vào thời kỳ đất nước bị chia cắt.

Các cô gái Khmer trong điệu múa cung đình truyền thống - Ảnh TL
Các cô gái Khmer trong điệu múa cung đình truyền thống - Ảnh TL

Trong giai đoạn cách mạng mới, phên dậu che chắn giang sơn vẫn được dựng lên từ ý chí của nhân dân cả nước, trong đó các dân tộc anh em cư trú ở vùng biên cương, duyên hải là những thực thể vô cùng quan trọng. Do đặc điểm cư trú, các DTTS hầu như đứng chân ở các địa bàn chiến lược, nơi đầu sóng ngọn gió trong mỗi giai đoạn lịch sử, lại phải chịu nhiều nỗi thiệt thòi vì không gian cách biệt, thiếu thốn, khó khăn nhiều mặt.

Sau ngày đất nước thống nhất, Đảng và Nhà nước đã triển khai nhiều chủ trương, chính sách, tập trung các nguồn lực đầu tư nhằm phát triển các địa bàn miền núi và dân tộc, trong đó thực thi nhiều chiến lược quan trọng để đẩy mạnh sự nghiệp bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa. Diện mạo các vùng cao, vùng dân tộc ít người đã và đang đổi mới; đời sống kinh tế-xã hội, văn hóa tinh thần ở nhiều vùng quê không ngừng khởi sắc. Đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước về vấn đề dân tộc là đúng đắn, nhất quán, nhưng nhìn nhận một cách khách quan, trong nhiều năm qua, một số chính sách cụ thể áp dụng vào thực tế còn chung chung, mang tính áp đặt hoặc khảo sát thiếu khoa học nên chỉ góp phần tháo gỡ khó khăn tức thời mà chưa thật sự mang tính bền vững. 

Nhiều chính sách ban hành thiếu luận chứng cụ thể, sát thực về văn hóa tộc người nên tác dụng thấp (như: cung cấp bò giống ở vùng không có tập quán chăn nuôi nên bà con bán hoặc làm thịt; mua cồng chiêng được sản xuất đồng loạt và dàn âm thanh điện tử trang bị cho các nhà văn hóa cộng đồng nhưng đồng bào không sử dụng…). Nhiều dự án “đánh trống bỏ dùi” dẫn đến lãng phí, không mang lại hiệu quả (như: khôi phục các làng nghề truyền thống nhưng thiếu khảo sát kỹ thị trường đầu ra; xây dựng các công trình nước sạch rồi để hư hỏng, đắp chiếu…)…

Dù được bàn nhiều, nhưng đến nay, câu chuyện trao “cần câu hay con cá” chưa hẳn đã thật sự ngã ngũ. Tuy nhiên, các chính sách hỗ trợ cần tính đến mục đích bền vững, nhất là phát huy trách nhiệm của người được thụ hưởng chứ không chỉ là quyền được thụ hưởng. Khuynh hướng đó sẽ tạo nên tâm lý trông chờ, ỷ lại của một bộ phận đồng bào. Bên cạnh vai trò điều chỉnh của Nhà nước, thay đổi nhận thức của toàn xã hội, thì cần làm sao để đồng bào các DTTS cũng phải tự vượt qua các rào cản mặc cảm, tự ti để tự khẳng định mình, từ đó tạo nên sự chủ động, phát huy sức mạnh nội sinh.

Trong phát triển kinh tế - xã hội, trao “cần câu” là để hoàn thiện cơ chế chính sách, hành lang pháp lý, hỗ trợ vốn, chuyển giao khoa học - công nghệ và các điều kiện khác nhằm tác động vào sự phát triển. Trong sự nghiệp bảo tồn và phát triển văn hóa, ngoài sự đầu tư của Nhà nước, chiếc “cần câu” ấy một phần phải do chính đồng bào tạo ra. Củng cố nhận thức về quyền bình đẳng văn hóa của cộng đồng xã hội là cần thiết, nhưng trước hết cần giúp đồng bào tự ý thức sâu sắc về chính các giá trị, bản lĩnh văn hóa của mình, từ đó biết cách quý trọng, giữ gìn, phát huy.

Nâng cao vai trò của chủ thể văn hóa

Mỗi tộc người là một chủ thể của một nền văn hóa, không ai có thể làm tốt hơn họ trong việc gìn giữ di sản mà tổ tiên trao truyền. Bản sắc của mỗi dân tộc là vốn quý, là niềm tự hào, là hình ảnh mà họ khẳng định với cộng đồng về lịch sử sinh tồn và nét tinh hoa của dân tộc mình. Có một thực tế hiện nay là nhiều cư dân trong các DTTS đang hời hợt hoặc quay lưng lại với chính những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Một bộ phận lớp trẻ còn tỏ ra tự ti, mặc cảm về những sự “khác biệt”.

Những em bé người Mông trong lớp học trên quê mới Tây Nguyên
Những em bé người Mông trong lớp học trên quê mới Tây Nguyên

Chúng tôi đã nhiều dịp trao đổi với những người DTTS có uy tín như thầy giáo Ya Loan, Nghệ nhân Ưu tú Ma Bio (Chu Ru), già làng K’Diệp, già làng Krazan Plin, ông Păng Ting Uốk (Cơ Ho), cựu chiến binh Điểu Thị Lôi, già làng Điểu K’Lộc (XTiêng), ông Thào Hoàng Khải (Mông),… họ đều có chung tâm trạng lo lắng về thực tế nêu trên. Mọi người chia sẻ rằng, khi đồng bào xa rời cồng chiêng, quên kể sử thi, quên lời hát, điệu múa ông bà trao truyền và từ chối trang phục truyền thống,… của dân tộc mình thì các dân tộc khác khó “giữ thay” cho họ. Trong khi đó, nhiều vùng đồng bào DTTS ở các tỉnh: Lâm Đồng, Quảng Nam, Bình Phước, Quảng Ngãi… bên cạnh việc “bỏ quên” các giá trị văn hóa của dân tộc mình lại “học đòi” tệ xa hoa như làm sinh nhật mời hàng trăm khách, đám cưới phô trương linh đình cỗ bàn,… rồi gánh nợ nhiều năm.

Nhạc sĩ Krazan Dick, người Cơ Ho thẳng thắn nói: “Nếu mỗi tộc người không có niềm tự hào, ý thức tôn trọng những di sản quý báu của cha ông thì khoan hãy trách đến các cộng đồng khác thiếu quan tâm, sẻ chia và đồng cảm với mình!”. Ông Dick cũng thừa nhận: “Ngay trong các DTTS với nhau cũng có hiện tượng phân biệt, kỳ thị”. Điều đó cho thấy, ít nhiều sự ứng xử bất bình đẳng, cách biệt, hiểu biết sai lệch trong văn hóa tộc người cũng có phần xuất phát từ thiếu sót trong nội bộ các DTTS. Vì vậy, trước hết cần xây dựng và củng cố niềm tự hào, tự tôn, khơi gợi năng lực nội sinh trong sự nghiệp bảo tồn văn hóa ngay từ trong cộng đồng, nhất là lớp trẻ. 

Các DTTS Việt Nam là chủ nhân của Di sản văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, của hát Then cùng vô vàn tri thức văn hóa địa phương có lịch sử sinh tồn, phát triển và sáng tạo lâu đời. Vì thế cần làm cho niềm tự hào về cội nguồn, bản lĩnh, bản sắc văn hóa của mỗi tộc người tiếp tục tạo nên những kháng thể đủ sức đẩy lùi hiện tượng tiêu cực mới nảy sinh…

Cũng cần đề cập công tác nghiên cứu, nguồn nhân lực quản lý, nghiệp vụ văn hóa ở các địa phương có đông đồng bào DTTS. Thực tế thời gian qua, không ít nghiên cứu văn hóa tộc người mới dừng lại ở khảo sát chung chung, nâng cấp thành vấn đề lý luận thiếu sát thực. Còn thiếu đề tài nghiên cứu sâu về những tộc người cụ thể với mọi vấn đề liên quan, thiếu cả đề tài liên ngành có giá trị ứng dụng cao. Nhiều nghiên cứu hầu như kết thúc sau khi nghiệm thu, ít có điều kiện triển khai, áp dụng vào thực tế.

Khía cạnh khác, nguồn nhân lực quản lý và chuyên môn cho công tác dân tộc ở một số địa phương còn chưa được coi trọng, phần lớn cán bộ lãnh đạo của Ban Dân tộc nhiều tỉnh là người dân tộc Kinh. Và trong lĩnh vực văn hóa, sự thiếu và yếu nguồn nhân lực thể hiện rất rõ. Đơn cử như ở Lâm Đồng, một tỉnh có 42 dân tộc ít người chiếm 30% dân số, nhưng cả Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh hiện chỉ có duy nhất một cán bộ người DTTS làm việc trong lĩnh vực thể thao. Mở rộng ra còn thấy ở Tây Nguyên, các DTTS chiếm khoảng 36,3% dân số toàn vùng, song trong nhiệm kỳ này, cán bộ là người DTTS ở cấp huyện chưa đến 17%; cấp ủy các tỉnh là 10,9%; lãnh đạo sở, ban, ngành 12,4%. Hiện, số cán bộ, công chức, viên chức là người DTTS ở Tây Nguyên chủ yếu tập trung tại các đơn vị sự nghiệp, còn trong cơ quan hành chính nhà nước chưa tương xứng với tỷ lệ đồng bào. Nhiều thanh niên có trình độ đại học, cao đẳng khi trở về địa phương không được tuyển dụng vì chỉ tiêu, vị trí việc làm phù hợp đã gần như bão hòa. Đó cũng là một trong các thực tế thể hiện sự mất cân đối, chưa thực sự bình đẳng…

Đồng bào Cao Lan (Tuyên Quang) gìn giữ văn hóa truyền thống qua những buổi học hát sình ca
Đồng bào Cao Lan (Tuyên Quang) gìn giữ văn hóa truyền thống qua những buổi học hát sình ca (Ảnh TL)

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) đã xác định: “Thực hiện chính sách bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp đỡ nhau giữa các dân tộc, tạo mọi điều kiện để các dân tộc cùng phát triển, gắn bó mật thiết với sự phát triển chung của cộng đồng dân tộc Việt Nam. Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa, ngôn ngữ, truyền thống tốt đẹp của các dân tộc. Chống tư tưởng kỳ thị và chia rẽ dân tộc. Các chính sách kinh tế - xã hội phải phù hợp với đặc thù của các vùng và các dân tộc, nhất là các DTTS”. Đó là điểm tựa chính trị quan trọng, là cơ sở để chúng ta tiếp tục xây dựng, điều chỉnh, hoàn thiện hệ thống chính sách. Đó cũng là tư tưởng cốt yếu để toàn xã hội và đồng bào các dân tộc phát triển nhận thức, khai phóng suy nghĩ, ứng xử đúng đắn khi hội nhập cùng cộng đồng dân tộc, vừa tiếp thu giá trị mới phù hợp, vừa phát huy bản sắc riêng, để văn hóa mỗi tộc người ngày càng phát triển, để văn hóa Việt Nam ngày càng vươn tới tầm cao mới.

Tin cùng chuyên mục
Lưu giữ ché quý cho thế hệ mai sau

Lưu giữ ché quý cho thế hệ mai sau

Ché (ghè) là vật dụng gắn liền với đời sống sinh hoạt của người Gia Rai, Ba Na. Ý thức được các giá trị văn hóa dân tộc, nhiều gia đình đã tích cực lưu giữ những chiếc ché quý, góp phần trao truyền cho thế hệ mai sau.
Tin nổi bật trang chủ
Thông cáo báo chí số 3 Kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XV

Thông cáo báo chí số 3 Kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XV

Tin tức - PV - 23:23, 25/05/2022
Thứ Tư, ngày 25/5/2022, Quốc hội tiếp tục ngày làm việc thứ 3, tại Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ.
Ủy ban Dân tộc ban hành Quy chế quản lý, sử dụng phòng họp số

Ủy ban Dân tộc ban hành Quy chế quản lý, sử dụng phòng họp số

Tin tức - Hiếu Anh - 21:21, 25/05/2022
Vừa qua, Ủy ban Dân tộc đã ban hành Quyết định số 322/QĐ-UBDT về việc Ban hành Quy chế quản lý, sử dụng phòng họp số của Ủy ban Dân tộc.
Bà Rịa - Vũng Tàu: Bố trí 670 tỷ đồng giải phóng mặt bằng Dự án cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu ngay trong năm 2022

Bà Rịa - Vũng Tàu: Bố trí 670 tỷ đồng giải phóng mặt bằng Dự án cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu ngay trong năm 2022

Trang địa phương - Lê Vũ - Bảo Trần - 21:16, 25/05/2022
Sáng 25/5, tại Kỳ họp thứ 7 (Kỳ họp chuyên đề), HĐND tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu khóa VII, nhiệm kỳ 2021 - 2026 đã thông qua nghị quyết chi 670 tỷ đồng để trả 50% chi phí bồi thường, giải phóng mặt bằng dự án thành phần 3, thuộc dự án đầu tư xây dựng đường cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu (giai đoạn 1) trong năm 2022.
Thanh Hóa: Còn 26 bản vùng biên giới chưa có điện lưới Quốc gia

Thanh Hóa: Còn 26 bản vùng biên giới chưa có điện lưới Quốc gia

Tin địa phương - Quỳnh Chi - 21:14, 25/05/2022
Theo khảo sát từ Văn phòng Điều phối Chương trình xây dựng nông thôn mới tỉnh Thanh Hóa, tại 15 xã khu vực biên giới và xã vùng đệm Mường Lý (huyện Mường Lát) có 150 thôn, bản, nhưng chỉ có 124 thôn, bản có điện lưới Quốc gia.
Quảng Ninh: Hội nghị thảo luận Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch cộng đồng

Quảng Ninh: Hội nghị thảo luận Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch cộng đồng

Tin địa phương - Thiên An - Mỹ Dung - 21:05, 25/05/2022
Ngày 25/5, tại huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh đã diễn ra Hội nghị thảo luận về Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tiêu biểu tộc người Tày Bình Liêu phục vụ phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 22/5/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 22/5/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo tuần này thông tin về những hoạt động nổi bật kỷ niệm 132 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2022); cuộc chào xã giao của Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc Hầu A Lềnh với Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Lào xây dựng đất nước Xỉn-la-vông Khút-phay-thun nhân chuyến công tác tháp tùng Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ thăm chính thức nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Các hoạt động khác của lãnh đạo UBDT. Phần đọc báo sẽ giới thiệu bài viết: “Thiêng liêng hội thề" của tác giả Nguyễn Thanh.
Quảng Bình: Hỗ trợ xây dựng mô hình sinh kế cho phụ nữ DTTS

Quảng Bình: Hỗ trợ xây dựng mô hình sinh kế cho phụ nữ DTTS

Nhịp cầu nhân ái - Xuân Tiến - 20:57, 25/05/2022
Ngày 25/5, Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Quảng Ninh (tỉnh Quảng Bình) phối hợp với Đồn Biên phòng làng Mô, Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Bình tổ chức “Chương trình đồng hành cùng phụ nữ biên cương”.
Quảng Trị: Bàn giao 8 giếng khoan chống hạn cho đồng bào Bru- Vân Kiều ở xã A Ngo

Quảng Trị: Bàn giao 8 giếng khoan chống hạn cho đồng bào Bru- Vân Kiều ở xã A Ngo

Tin địa phương - Khánh Ngân - 20:55, 25/05/2022
Ngoài khánh thành giếng khoan cộng đồng cho đồng bào, Ban Tổ chức còn trao quà cho đồng bào Bru Vân Kiều có hoàn cảnh khó khăn.
Người Thái Lan với tục thờ thần Rắn

Người Thái Lan với tục thờ thần Rắn

Nhìn ra thế giới - Nguyệt Anh (T/h) - 18:26, 25/05/2022
Đối với nhiều người, rắn hổ mang là loài động vật đáng sợ nhưng tại đất nước Thái Lan, người dân lại tin rằng, rắn hổ mang là "rắn thiên thần", biểu tượng của sự may mắn, có thể mang lại sức khỏe dồi dào và tài lộc thịnh vượng cho con người. Đã có rất nhiều ngôi đền thờ rắn được dựng trên khắp lãnh thổ Thái Lan.
Liên hoan Du lịch biển Nha Trang 2022 sẽ diễn ra vào trung tuần tháng 6

Liên hoan Du lịch biển Nha Trang 2022 sẽ diễn ra vào trung tuần tháng 6

Du lịch - Lam Anh - 18:19, 25/05/2022
Trong khuôn khổ các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch của mùa Hè năm nay, nhằm thu hút du khách đến với thành phố biển Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa đang chuẩn bị mọi mặt cho chương trình Liên hoan Du lịch biển Nha Trang 2022 mang chủ đề “Nha Trang - Chạm đến trái tim” dự kiến diễn ra từ ngày 16 - 19/6.
Ngày 25/5: Việt Nam có 1.344 ca mắc COVID-19 và 2.459 ca khỏi bệnh

Ngày 25/5: Việt Nam có 1.344 ca mắc COVID-19 và 2.459 ca khỏi bệnh

Tin tức - BĐT - 18:15, 25/05/2022
Ngày 25/5, Việt Nam có 1.344 ca mắc mới COVID-19 tại 46 tỉnh, thành phố trong đó có 1.101 ca trong cộng đồng. Trong ngày, cả nước có 2.459 ca COVID-19 đã khỏi bệnh.