Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Xòe khăn - Biểu tượng đặc sắc của nghệ thuật Xòe Thái

PV - 16:02, 20/12/2021

Xét về cội nguồn, “Xe” hay còn gọi thông dụng là “Xòe” (mang nghĩa chung là Múa) của cộng đồng dân tộc Thái trước hết bắt nguồn và gắn kết song hành với sinh hoạt tín ngưỡng.

Các cô gái Thái uyển chuyển trong vũ điệu Xòe khăn
Các cô gái Thái uyển chuyển trong vũ điệu Xòe khăn

Hướng đến tâm thức thể hiện sự biết ơn sâu sắc

Xòe góp phần thể hiện quan niệm của người Thái về vũ trụ và nhân sinh, thông qua các hoạt động nghi lễ của thầy cúng và người tham gia thực hành là các con bệnh hoặc những người có niềm tin vào thần linh.

Xòe nghi lễ cúng Then là biểu hiện tập trung nhất của các hình thức múa (lễ hội Kin pang Then), với các dạng múa/xòe dâng lễ, cầu vong, chào mời các hồn vía về, dâng lễ cảm ơn các vị Thiên binh đã cứu mệnh cho người ốm... Đi kèm theo các điệu múa/xòe là những lời hát chứa đựng triết lý nhân sinh và ẩn chứa quan niệm về vũ trụ, con người. Trước đây, việc xoè trong lễ hội bản mường (xên bản, xên mường…) gắn với phần nghi lễ đều do các ông Mo (thầy cúng) đứng ra chủ trì và những người tham gia vào cuộc xòe cũng chỉ là những người được coi là “có căn số” do Then Mo (thầy cúng) lựa chọn để cùng xòe theo những nghi thức bài bản đã định. Xòe gắn với tín ngưỡng nói chung bao giờ cũng hướng đến tâm thức thể hiện sự biết ơn sâu sắc đối với Trời - Đất, với các vị Thần linh - những “bậc tối cao” đã (được cho là) có công tạo bản, tạo mường; phù hộ cho dân được ấm no, hạnh phúc; tiêu trừ bệnh dịch; lúa, ngô được mùa, thóc gạo đầy bồ; mưa thuận gió hòa, không thiên tai, nạn dịch…

Nhìn về cội nguồn, Xòe Thái thường gắn với các nghi lễ, chủ yếu và dường như trước hết tập trung vào mấy điệu múa khăn là vốn văn hóa do các thế hệ tiền nhân người Thái sáng tạo và truyền lại. Dần dần, do những điều kiện giao lưu về kinh tế - văn hóa giữa các địa phương phát triển, người dân ở hầu khắp các làng bản Thái đã biết cùng nhau trao đổi để tìm hiểu, phục hồi các điệu xòe truyền thống vốn đã bị lãng quên. Đồng thời cũng sáng tạo thêm nhiều điệu xòe có sử dụng các phương tiện quen thuộc để làm đạo cụ diễn xướng, từ đó sinh ra hàng loạt các điệu xòe khác nhau. Tên các loại đạo cụ đó trở thành tên gọi cho từng loại múa xòe, theo những nội dung diễn xướng mang ý nghĩa nghệ thuật và giá trị văn hóa độc đáo. Đấy là các loại xòe đến nay đã thành danh, quen thuộc với hầu hết các đội văn nghệ thôn bản người Thái: Xe cúp (múa nón), Xe vi (múa quạt), Xe khăn (múa khăn), Xe mắc hính (múa quả nhạc), Xe pooc (múa bằng những bông hoa), Xe mạy (múa gậy), Xe tính tẩu (múa đàn tính)… Đi theo những điệu múa của từng loại đạo cụ này là đội ngũ phục vụ nhạc đệm với những khèn bè, đàn tính, quả nhạc, trống to - nhỏ, ống tăng bẳng (ống gõ chế tác như mõ)... Nổi bật trong số các dạng thức xe/xòe đó vẫn là xe khăn/múa khăn, một hình thức thực hành văn nghệ thể hiện rõ nét nhất sự đan quyện của các yếu tố thực hành tín ngưỡng với hiệu quả nghệ thuật và mang tính biểu tượng văn hóa độc đáo của cộng đồng người Thái vùng Tây Bắc Việt Nam.

Sự tích hợp giữa tín ngưỡng, nghệ thuật và văn hóa

Theo các bậc cao niên kể lại, trước đây người Thái khi tổ chức sinh hoạt xe/xòe, chủ yếu chỉ dùng đạo cụ là chiếc khăn dệt theo hình dải lụa nhiều màu sắc, rộng chừng hai gang tay, dài gấp rưỡi thân người. Người ta quan niệm rằng, chiếc khăn là sản phẩm của lao động, nó mang trong mình cả giá trị vật chất và tinh thần, do bà con làm thủ công sáng tạo ra. Mọi công đoạn từ lựa chọn cây rừng, ngâm tẩm để chế tác ra sợi tơ cho đến các bước dệt thành từng tấm vải và đặc biệt là làm màu nhuộm từ các loại lá, rễ cây cho ra đủ màu sắc “cầu vồng” đã thể hiện sức sáng tạo đặc biệt của các thế hệ người Thái.

Hầu hết các cuộc xòe đều gắn với việc sử dụng chiếc khăn theo từng dạng thức như Nâng khăn mời rượu (điệu Khắm khăn mơi lẩu) hay điệu Đổn hôn (bắt chéo khăn theo các bước tiến - lùi), hoặc điệu Nhôm khăn (tay múa tung khăn lên trên đầu hoặc ra các phía)… Người xòe sử dụng khăn chuyển động khéo léo với thân người, cùng sự vận động của đôi chân tùy theo tư thế, góc độ, nét mặt, ánh mắt kết hợp uyển chuyển, tạo nên những đường nét xòe khăn thực sự đẹp mắt và hấp dẫn. Ngoài ra, đạo cụ khăn còn là vật trang điểm cho một số động tác xòe khác, góp phần tôn lên vẻ đẹp và sức cuốn hút của điệu xòe. Song, dù là ở mức độ nào thì chiếc khăn cũng luôn được người Thái yêu thích và coi là vật phẩm đáng trân trọng. Không phải ngẫu nhiên mà điều đó còn được thể hiện qua các hoạt động văn hóa cộng đồng. Ở hầu khắp làng bản người Thái, mỗi khi khách quý đến chơi nhà hay vào các dịp lễ tết, để thể hiện sự thân thiện, mến khách, gia chủ thường quàng và tặng khăn cho khách ngay từ khi đón tiếp.

Nhìn theo diễn trình lịch sử, trước khi chiếc khăn với đủ loại sắc màu rực rỡ hòa vào sinh hoạt náo nhiệt của văn hóa cộng đồng, nó đã là vật phẩm quan trọng gần như bắt buộc được sử dụng trong thực hành các nghi lễ tín ngưỡng. Theo một số nghệ nhân tại Nậm Nhùn, Phong Thổ (Lai Châu), Mộc Châu (Sơn La) và Nghĩa Lộ (Yên Bái), khi cuộc xòe diễn ra trước ban thờ do các thầy cúng chủ trì, tấm khăn qua các điệu thức thực hành của các cô gái Thái sẽ biến đổi theo từng lớp lang nghi lễ khác nhau: Hai tay người múa bắt chéo về từng bên, chiếc khăn biểu tượng cho mái chèo đưa thuyền hướng về thượng nguồn sông Hồng tìm về đất Tổ; chiếc khăn được giăng chéo và giơ cao trên đầu là biểu tượng cho chiếc thang đón linh hồn những người đã khuất về dự lễ cùng con cháu; chiếc khăn được xoắn lại, quay theo nhịp múa lại trở thành biểu tượng cho chiếc roi giong ngựa, tiễn đưa linh hồn người đã khuất về thượng giới…

Bước vào đời sống sinh hoạt văn hóa cộng đồng, chiếc khăn được “chế tạo” theo các kích thước, hình dáng khác nhau, tạo nên sự đa dạng và đáp ứng nhu cầu sử dụng của các cô gái Thái, ở mọi lứa tuổi và thành phần, nghề nghiệp... Phụ nữ Thái trắng thường sử dụng khăn lụa dài để múa, còn phụ nữ Thái đen lại sử dụng chiếc khăn piêu thêu hoa văn rất đẹp vẫn đội đầu hằng ngày để tham gia vào các cuộc xòe như một thứ “đạo cụ” mang đặc trưng riêng...

Và, nhìn vào hiện trạng sinh hoạt văn hóa của cộng đồng người Thái ở Tây Bắc Việt Nam hàng trăm năm nay, nghệ thuật xòe khăn Thái với sự tích hợp giá trị giữa tín ngưỡng - nghệ thuật - biểu tượng văn hóa một cách hài hòa, sinh động và mang bản sắc văn hóa tộc người rõ nét, đã góp phần làm giàu cho nghệ thuật múa dân gian, đóng góp cho quá trình sáng tạo, đa dạng hóa nguồn vốn di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Thái nói riêng, cộng đồng quốc gia đa dân tộc Việt Nam nói chung. Đó cũng là căn cứ thực tiễn vững chắc giúp cho nghệ thuật Xe/Xòe Thái trở thành một thứ tài nguyên văn hóa để góp phần phát triển du lịch, tăng trưởng kinh tế và quan hệ giao lưu với các dân tộc anh em, trong và ngoài nước; xứng với đại diện cho một phần của tinh hoa di sản văn hóa nhân loại!

GS. TS BÙI QUANG THANH (Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam)

Tin nổi bật trang chủ
Hội nghị Trung ương 6, khóa XIII bàn, quyết định nhiều vấn đề quan trọng của Đảng, đất nước

Hội nghị Trung ương 6, khóa XIII bàn, quyết định nhiều vấn đề quan trọng của Đảng, đất nước

Phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, sáng 3/10 tại Hà Nội, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh đây là Hội nghị để Trung ương hoàn thành về cơ bản việc triển khai thực hiện nhiệm vụ quán triệt, thực hiện các nội dung, vấn đề lớn, cốt yếu của Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng.
TP. Hà Nội: Xây dựng hồ sơ trình UNESCO bảo vệ khẩn cấp di sản Mo Mường

TP. Hà Nội: Xây dựng hồ sơ trình UNESCO bảo vệ khẩn cấp di sản Mo Mường

Tin tức - Nga Anh - 1 giờ trước
TP Hà Nội đang phối hợp với các cơ quan, địa phương xây dựng Bộ hồ sơ quốc gia về di sản văn hoá Mo Mường đệ trình UNESCO ghi danh trong danh sách Di sản văn hoá phi vật thể bảo vệ khẩn cấp.
Ngày hội giao lưu văn hóa Việt Nam - Lào: Sôi nổi các hoạt động thể thao

Ngày hội giao lưu văn hóa Việt Nam - Lào: Sôi nổi các hoạt động thể thao

Thể thao - Văn Hoa - Tuấn Ninh - 1 giờ trước
Song song với các hoạt động trong khuôn khổ Ngày hội giao lưu văn hóa, thể thao và du lịch vùng biên giới Việt Nam - Lào lần thứ III, hoạt động thể thao diễn ra từ ngày 1 - 3/10, với nhiều môn thi đấu mang đậm sắc màu các dân tộc khu vực biên giới Việt Nam - Lào.
Lạng Sơn: Hội chợ Thương mại quốc tế Việt - Trung năm 2022

Lạng Sơn: Hội chợ Thương mại quốc tế Việt - Trung năm 2022

Kinh tế - Thiên An - Mỹ Dung - 1 giờ trước
Hội chợ Thương mại quốc tế Việt - Trung năm 2022 sẽ diễn ra từ ngày 2 - 9/11/2022, tại Trung tâm Hội chợ thương mại Lạng Sơn, số 2A, đường Tam Thanh, phường Tam Thanh, Tp. Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn.
Sóc Trăng: Bồi dưỡng kiến thức dân tộc cho cán bộ công tác vùng DTTS

Sóc Trăng: Bồi dưỡng kiến thức dân tộc cho cán bộ công tác vùng DTTS

Công tác Dân tộc - N.Tâm - 1 giờ trước
Ngày 3/10, tại tỉnh Sóc Trăng, Học viện Dân tộc (Ủy Ban Dân tộc) phối hợp với Ban Dân tộc tỉnh Sóc Trăng tổ chức lớp bồi dưỡng kiến thức dân tộc cho cán bộ, công chức, viên chức đang công tác vùng đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng.
Ngày hội Văn hóa Việt Nam - Lào: Cơ hội quảng bá nét đặc trưng văn hóa và tiềm năng du lịch

Ngày hội Văn hóa Việt Nam - Lào: Cơ hội quảng bá nét đặc trưng văn hóa và tiềm năng du lịch

Tin địa phương - Văn Hoa - Tuấn Ninh - 1 giờ trước
Cùng các hoạt động tại Ngày hội Giao lưu văn hóa, thể thao và du lịch vùng biên giới Việt Nam - Lào lần thứ III, năm 2022, những ngày này, tại Quảng trường 7/5 (Tp. Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên), các địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã đã trưng bày, giới thiệu, quảng bá hình ảnh du lịch và những sản vật địa phương.
Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 3/10/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 3/10/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo tuần này thông tin về hoạt động của lãnh đạo Ủy ban Dân tộc và Ban dân tộc các địa phương triển khai Chương trình MTQG phát triển KT- XH vùng đồng bào DTTS và miền núi, chính sách cho người có uy tín; Cùng một số thông tin nổi bật khác về hoạt động tôn giáo, văn hoá xã hội tại các địa phương. Phần đọc báo sẽ giới thiệu bài viết: “Hai ngôi chùa bên dòng sông Sê Pôn” của tác giả Nguyễn Thanh
Đội tuyển Futsal Iran: Đối thủ của Việt Nam tại Tứ kết giải Futsal châu Á 2022 từng 12 lần vô địch giải đấu này

Đội tuyển Futsal Iran: Đối thủ của Việt Nam tại Tứ kết giải Futsal châu Á 2022 từng 12 lần vô địch giải đấu này

Thể thao - Hoàng Minh - 4 giờ trước
Với trận thua 0-2 đầy tiếc nuối trước Nhật Bản, Đội tuyển Futsal Việt Nam vẫn giành được vé vào vòng Tứ kết giải Futsal châu Á 2022. Tại vòng đấu này, đối thủ của Futsal Việt Nam đã được xác định, là Đội tuyển Futsal Iran, đội đứng đầu bảng C với 9 điểm tuyệt đối, ghi 24 bàn và chỉ để lọt lướt 1 bàn.
9 tháng năm 2022: Kinh tế - xã hội khởi sắc ở hầu hết các lĩnh vực

9 tháng năm 2022: Kinh tế - xã hội khởi sắc ở hầu hết các lĩnh vực

Kinh tế - PV - 5 giờ trước
Kinh tế-xã hội 9 tháng năm 2022 của Việt Nam khởi sắc trên hầu hết các lĩnh vực.
Nobel 2022: Các ứng cử viên sáng giá cho giải Nobel Y Sinh

Nobel 2022: Các ứng cử viên sáng giá cho giải Nobel Y Sinh

Khoa học - Công nghệ - PV - 6 giờ trước
Như thường lệ, giải thưởng Y Sinh sẽ khai màn tuần lễ Nobel 2022 - sự kiện được thế giới đón đợi hằng năm.
Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 3/10/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 3/10/2022

Media - BDT - 6 giờ trước
Chương trình điểm tin, đọc báo tuần này thông tin về hoạt động của lãnh đạo Ủy ban Dân tộc và Ban dân tộc các địa phương triển khai Chương trình MTQG phát triển KT- XH vùng đồng bào DTTS và miền núi, chính sách cho người có uy tín; Cùng một số thông tin nổi bật khác về hoạt động tôn giáo, văn hoá xã hội tại các địa phương. Phần đọc báo sẽ giới thiệu bài viết: “Hai ngôi chùa bên dòng sông Sê Pôn” của tác giả Nguyễn Thanh
Phát hiện ca bệnh đậu mùa khỉ đầu tiên tại TP. Hồ Chí Minh

Phát hiện ca bệnh đậu mùa khỉ đầu tiên tại TP. Hồ Chí Minh

Sức khỏe - T.Hợp - 7 giờ trước
Sáng ngày 3/10 thông qua hệ thống giám sát, sàng lọc Sở Y tế TP. Hồ Chí Minh đã ghi nhận ca bệnh đậu mùa khỉ đầu tiên. Hiện nay, Sở Y tế TP TPHCM đang phối hợp với đơn vị chức năng để kiểm soát tình hình.