Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Nghệ thuật trình diễn chiêng Ba của người Hrê

Nguyệt Anh (T/h) - 11:41, 02/12/2021

Với người Hrê, cồng chiêng không chỉ có giá trị vật chất hay được coi như những nhạc cụ khác, mà giá trị của nó cao hơn trong đó là mang yếu tố tâm linh.

Người Hrê ở làng Teng (xã Ba Thành, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi) luôn trân trọng, gìn giữ hồn chiêng của làng
Người Hrê ở làng Teng (xã Ba Thành, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi) luôn trân trọng, gìn giữ hồn chiêng của làng - Ảnh Tiêu Dao

Người Hrê sinh sống chủ yếu ở các huyện Ba Tơ, Sơn Hà và Minh Long, tỉnh Quảng Ngãi. Tuy nhiên, chỉ có người Hrê ở huyện Ba Tơ mới biết trình diễn chiêng Ba. Đặc biệt, tại xã Ba Vinh, người dân còn lưu giữ được đầy đủ các làn điệu chiêng Ba, phương thức trình diễn và nhiều lễ thức phản ánh sinh hoạt tín ngưỡng liên quan đến cồng chiêng của người Hrê.

Với giá trị tiêu biểu, Nghệ thuật trình diễn chiêng Ba của người Hrê được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 609/QĐ-BVHTTDL ngày 03/02/2021.

Theo quan niệm của người Hrê, cồng chiêng còn được coi như một tiêu chí để đo đếm độ giàu nghèo của gia đình và vị thế của gia chủ trong cộng đồng. Bộ chiêng được người Hrê cất giữ ở “góc thiêng” trong nhà, cũng là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, nơi chỉ riêng chủ nhà hướng đầu vào khi ngủ.

Cồng chiêng cũng được xem là vật “có hồn”, được trời ban cho, dùng để cầu xin thần linh ban cho những đều tốt đẹp và che chở cho làng bản, gia đình có cuộc sống bình an, cây trồng, vật nuôi, mùa màng sinh sôi phát triển. Vì vậy, người Hrê rất coi trọng bộ chiêng, trước khi mang ra sử dụng trong các ngày lễ trọng của cộng đồng, đồng bào phải thực hiện nghi thức cúng hồn chiêng.

Đa số chiêng của người Hrê là dàn chiêng Ba chiếc có kích cỡ không bằng nhau. Chiếc lớn có tên là chinh Vông hay chinh cha, chiếc nhỏ hơn là chinh Tum hay chinh mẹ, chiếc nhỏ nhất là chinh Túc hay là chinh con. Đánh chiêng thì gọi là túc chinh. Khi trình diễn, chinh Vông được để nghiêng, chinh Tum để nằm, chinh Túc treo trên dây. Khi đánh thì chinh Tum đóng vai trò giữ nhịp, chinh Vông và chinh Túc theo giai điệu. Chinh cha và chinh mẹ đánh bằng nắm tay trần, chinh con đánh bằng nắm tay có quấn khăn để tiếng chiêng được ấm. Khi diễn tấu dàn chinh ba chiếc, nghệ nhân ngồi ở vị trí ổn định, không di chuyển. Nơi diễn tấu thường là đầu tra - gian khách phía trước của nhà sàn.

Đồng bào Hrê ở làng Teng tấu chiêng Ba và biểu diễn dân vũ- Ảnh TD
Đồng bào Hrê ở làng Teng tấu chiêng Ba và biểu diễn dân vũ- Ảnh TD

Để sử dụng cồng chiêng, sáng sớm ngày đầu năm, chủ nhân bộ chiêng thực hiện nghi thức cúng chiêng. Người Hrê dùng lá mâm xôi, bông cỏ may lót dưới lưng chinh làm vũ khí chống ác quỷ. Khi hành lễ, chủ nhà cắt tiết gà nhỏ vào bụng chinh, theo thứ tự: chinh Vông (chinh cha) trước, sau đến chinh K’tum hay chinh Tum (chinh mẹ) và chinh Túc (chinh con). Sau đó người ta cho chinh ăn bánh tét, uống nước suối nguồn, uống rượu cần, ăn lá ré, rồi chủ nhà đánh vang tiếng chinh để chào đón năm mới.

Theo các nghệ nhân cao tuổi, khi đánh chinh không được để đứt dây làm rớt chinh và tránh làm vỡ chinh. Chính vì thế, trước khi sử dụng chinh, người ta phải kiểm tra độ chắc của dây treo. Khi đổi các chiếc chinh cho nhau trong quá trình trình diễn, tránh va chạm, vì đồng bào cho rằng chinh va chạm là “cắn nhau” sẽ không tốt.

Đánh chinh để vui chơi thì đánh ở vị trí phía ngoài (lưng chinh), còn đánh trong lễ tục chia của cho người chết thì đánh phía trong (bụng chinh). Trong làng có người qua đời không được đánh chinh. Những người trong năm gặp rủi ro thì không được đánh chinh trong những ngày vui của dân làng. Ngoài những kiêng kỵ trên, khi sử dụng chinh không nên đánh quá mạnh tay sẽ làm cho “chinh khóc” là đều không tốt, chủ chinh không vừa ý và bị chê là không biết đánh chinh.

Trong số của cải chia cho người chết (tục chia của), nếu gia đình có chinh thì phải chia 1 trong 3 chiếc. Chiếc chinh chia cho người chết phải là chiếc chinh khác giới tính, nếu cha chết thì chia chinh mẹ, mẹ chết thì được chia chinh cha, con chết thì được chia chinh cha hoặc chinh mẹ. Chiếc chinh này được mang ra mộ cùng với những của cải khác để chia cho người chết.

Trước lúc chôn chiếc chinh theo người chết, người ta dùng thanh gỗ cứng đánh thật mạnh vào phía trong chinh (bụng chinh) cho rạn nứt, nhằm báo cho linh hồn người chết biết người nhà đã chia cho 01 chiếc chinh.

Âm thanh cồng chiêng của người Hrê thương vang lên trong ngày lễ hội của làng
Âm thanh cồng chiêng của người Hrê thương vang lên trong ngày lễ hội của làng

Về kỹ thuật diễn tấu, người Hrê diễn tấu bằng tay (không dùng dùi), cộng với thủ pháp búng, gõ bằng ngón tay rất độc đáo. Người chơi chinh Túc đánh chinh tạo âm sắc đục, ấm do bàn tay phải đánh chinh được bọc vải, phối hợp với kỹ thuật bịt âm của bàn tay trái vào mặt trong của chinh (bụng chinh). Kỹ thuật bịt âm ở bàn tay trái luôn được thay đổi, có khi dùng cùi tay và bàn tay để bịt âm, tạo sự tương phản hấp dẫn cho bộ chiêng ba. Người chơi chinh Túc phải có kỹ thuật cao, có kinh nghiệm và thuộc nhiều bài bản để dẫn dắt cả dàn chinh hòa tấu nhịp nhàng, theo từng giai điệu.

Người chơi chinh Vông diễn tấu kết hợp kỹ thuật gõ bằng đầu các đốt ngón tay để tạo âm cứng, khỏe với kỹ thuật bịt âm bằng cả bàn tay trái ở mặt trong của chinh tạo âm thanh mềm dịu.

Người chơi chinh Tum dùng tay phải đánh vào mặt ngoài của chinh, tay trái bịt âm bằng cả cùi tay lên mặt ngoài của chinh. Chinh Tum là chinh có âm thanh cao nhất trong dàn chiêng.

Về bài bản, người Hrê có bốn điệu cơ bản: Chinh Năng, Chinh K’oa, Chinh H’lay và Chinh Tuguốc.

Điệu Chinh Năng (Túc Năng): Là điệu chinh phổ biến, nghe vui nhộn, thúc giục và trữ tình. Nó được sử dụng rộng rãi trong sinh hoạt của người dân như: vào dịp tết cổ truyền, lễ ăn trâu, lễ cưới… Khi diễn tấu, lúc đầu thường đánh thong dong, chậm rãi để chờ ổn định nhịp chiêng, sau đó tốc độ ổn định và nhanh hơn. Người đánh chiêng lâu, nếu mỏi tay thì có thể tranh thủ dừng để quấn lại khăn trên bàn tay, trong khi điệu chinh vẫn đang được diễn tấu.

Điệu Chinh K’oa (Túc K’oa) là điệu chinh mô phỏng âm thanh của tiếng ếch, nhái. Điệu Chinh K’oa rất khó diễn tấu, bởi tiết tấu, âm sắc, nhịp độ, nhịp điệu rất tinh tế.

Điệu Chinh H’lay (Túc H’lay) là điệu chinh mô phỏng âm thanh của thác đổ, nước suối chảy. Điệu chinh có có cấu trúc câu, đoạn khá rõ ràng, thường được diễn tấu trong sinh hoạt vui chơi, nhảy múa…

Điệu Chinh Tuguốc (Túc Tuguốc) là điệu chinh mô phỏng tiếng hót của một loài chim Tuguốc (tượng thanh), rất gần gũi với người Hrê. Điệu chinh Tuguốc có tính chất đối đáp, tự sự, tỏ bày.

Người Hrê làng Nước Lui, xã Ba Vinh, Ba Tơ (Quảng Ngãi) diễn tấu cồng chiêng và nhạc cụ trong ngày lễ, tết
Người Hrê làng Nước Lui, xã Ba Vinh, Ba Tơ (Quảng Ngãi) diễn tấu cồng chiêng và nhạc cụ trong ngày lễ, tết- Ảnh Trần Đình Quang

Trong nghi lễ và sinh hoạt văn hóa, người Hrê có cách thức trình diễn đa dạng. Nếu là lễ hội vui chơi của cộng đồng và gia đình như: mừng nhà mới, đám cưới,... thì người ta thường trình diễn chiêng theo giai điệu ngẫu hứng, ứng tác và hòa tấu chiêng để tạo không khí vui tươi, phấn khởi trong gia đình và cộng đồng. Nếu là lễ hội của cộng đồng như lễ ăn trâu, cầu mùa... thì người ta diễn tấu chiêng theo các bài chinh cầu mùa như: điệu Túc K’oa (tiếng ếch nhái), Túc H’lay (tiếng thác đổ) và Túc Tuguốc (tiếng chim báo mưa).

Thực hành trình diễn chiêng Ba phản ánh thế giới tự nhiên gắn bó với con người và cũng là lời cầu nguyện của con người đến với thế giới thần linh để cầu mong về một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Tin cùng chuyên mục
Nhiều hoạt động chào Xuân Nhâm Dần tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam

Nhiều hoạt động chào Xuân Nhâm Dần tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam

Hoạt động đón Tết Nguyên đán Nhâm Dần và chương trình “Gói bánh chưng xanh cùng người nghèo ăn Tết” năm 2022 sẽ diễn ra tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) từ ngày 21 - 24/1 với nhiều hoạt động ý nghĩa.
Tin nổi bật trang chủ
Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc dự Lễ khánh thành Nhà máy gạo xuất khẩu quy mô lớn ở An Giang

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc dự Lễ khánh thành Nhà máy gạo xuất khẩu quy mô lớn ở An Giang

Thời sự - PV - 22:26, 18/01/2022
Chiều 18/1, Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc đến huyện Tri Tôn, An Giang dự Lễ khánh thành dự án đầu tư Nhà máy gạo xuất khẩu Hạnh Phúc, tại Cụm Công nghiệp Lương An Trà, xã Lương An Trà, do Tập đoàn Tân Long đầu tư xây dựng.
Xếp hạng 5 di tích quốc gia đặc biệt

Xếp hạng 5 di tích quốc gia đặc biệt

Tìm trong di sản - Nguyệt Anh (T//h) - 22:01, 18/01/2022
Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam vừa ký Quyết định số 93/QĐ-TTg xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (đợt 12) đối với 5 di tích.
Thủ tướng giao Bộ GD&ĐT hướng dẫn cho học sinh đi học trực tiếp sau Tết Nguyên đán sớm nhất có thể

Thủ tướng giao Bộ GD&ĐT hướng dẫn cho học sinh đi học trực tiếp sau Tết Nguyên đán sớm nhất có thể

Giáo dục - BĐT (T/h) - 21:38, 18/01/2022
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn các địa phương cho học sinh từ 12 tuổi trở lên đi học trực tiếp an toàn trở lại sau Tết Nguyên đán Nhâm Dần 2022 sớm nhất có thể, nhất là đối với các địa phương có tỉ lệ cao trong việc tiêm đủ liều vaccine cho đối tượng từ 12-17 tuổi.
Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét báo cáo công tác dân nguyện

Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét báo cáo công tác dân nguyện

Thời sự - PV - 21:30, 18/01/2022
Tiếp tục chương trình phiên họp thứ 7, chiều 18/1, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét báo cáo công tác dân nguyện tháng 12/2021 của Quốc hội.
Triển lãm 20 bộ tranh chủ đề “Sắc xuân” qua sưu tập tranh dân gian

Triển lãm 20 bộ tranh chủ đề “Sắc xuân” qua sưu tập tranh dân gian "Tứ bình"

Sắc màu 54 - Nguyệt Anh (T/h) - 21:25, 18/01/2022
Mừng xuân Nhâm Dần 2022, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tổ chức triển lãm “Sắc xuân" qua bộ sưu tập tranh dân gian "Tứ bình".
Hội nghị đánh giá kết quả 3 năm thực hiện Quyết định 45/QĐ-TTg

Hội nghị đánh giá kết quả 3 năm thực hiện Quyết định 45/QĐ-TTg

Vừa qua tại Hà Nội đã diễn ra Hội nghị đánh giá kết quả 3 năm thực hiện Quyết định 45/QĐ-TTg ngày 9/1/2019 của Thủ tướng Chính phủ về “Cấp một số ấn phẩm báo, tạp chí cho vùng DTTS và miền núi, vùng đặc biệt khó khăn” giai đoạn 2019 - 2021 và phương hướng triển khai nhiệm vụ giai đoạn 2022 – 2025.
Thủ tướng Phạm Minh Chính: Nỗ lực xây dựng thành công cơ sở dữ liệu lớn về người dân, thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia

Thủ tướng Phạm Minh Chính: Nỗ lực xây dựng thành công cơ sở dữ liệu lớn về người dân, thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia

Thời sự - PV - 21:20, 18/01/2022
Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh, phải thực hiện thành công Đề án đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử, xây dựng được cơ sở dữ liệu lớn về người dân, thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, xây dựng kinh tế số, Chính phủ số, công dân số, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác quản lý Nhà nước và phục hồi, phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn tới.
Ngày 18/1: Việt Nam có 16.838 ca mắc COVID-19 và 8.692 ca khỏi bệnh

Ngày 18/1: Việt Nam có 16.838 ca mắc COVID-19 và 8.692 ca khỏi bệnh

Tin tức - BĐT - 18:17, 18/01/2022
Ngày 18/1, Việt Nam có 16.838 ca mắc mới COVID-19 tại 63 tỉnh, thành phố trong đó có 12.151 ca trong cộng đồng. Trong ngày, cả nước có 8.692 bệnh nhân COVID-19 đã được công bố khỏi bệnh.
Cần có hình thức khen thưởng nhằm bao quát các đối tượng tham gia kháng chiến

Cần có hình thức khen thưởng nhằm bao quát các đối tượng tham gia kháng chiến

Thời sự - PV - 18:07, 18/01/2022
Sáng 18/1, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự án Luật Thi đua, khen thưởng (sửa đổi).
Thừa Thiên Huế: Đồng bào DTTS phát triển kinh tế trang trại

Thừa Thiên Huế: Đồng bào DTTS phát triển kinh tế trang trại

Kinh tế - PV - 17:34, 18/01/2022
Các địa phương vùng DTTS của tỉnh Thừa Thiên Huế đã vận dụng nhiều cơ chế, chính sách nhằm phát triển loại hình kinh tế trang trại, gia trại cho đồng bào, mở ra hướng sản xuất hàng hóa tập trung, gắn với thị trường tiêu thụ sản phẩm...
Nhiều hoạt động chào Xuân Nhâm Dần tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam

Nhiều hoạt động chào Xuân Nhâm Dần tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam

Sắc màu 54 - Cát Tường (t/h) - 17:32, 18/01/2022
Hoạt động đón Tết Nguyên đán Nhâm Dần và chương trình “Gói bánh chưng xanh cùng người nghèo ăn Tết” năm 2022 sẽ diễn ra tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) từ ngày 21 - 24/1 với nhiều hoạt động ý nghĩa.