Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Lời nói vần - Loại hình văn hóa độc đáo của đồng bào Ê Đê

Thiên An-Hoàng Thùy - 12:01, 17/06/2021

Lời nói vần là nét văn hóa đặc trưng của người Ê Đê, được truyền miệng qua nhiều thế hệ và có mặt trong tất cả các thể loại văn học dân gian như truyện cổ tích, câu đố, lời khấn thần... Đến nay, lời nói vần vẫn được các nghệ nhân người Ê Đê trong các buôn làng gìn giữ, truyền lại cho thế hệ trẻ.

Lời nói vần trong nhiều loại hình văn hóa dân gian của người Ê đê
Lời nói vần trong nhiều loại hình văn hóa dân gian của người Ê đê

Chưa từng đi học, không biết chữ, nhưng chị H’Nai Niê, buôn Phơng, xã Ea Tul, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk lại thuộc nhiều bài nói vần truyền thống của dân tộc. Chị H’nai kể, năm 2004, chị được học lời nói vần khi tham gia lớp học kể sử thi mở tại huyện Cư M’gar trong 3 tháng. Vì không biết chữ nên chị được phát một máy ghi âm đã thu sẵn các bài nói vần để học, mình cứ nghe từng đoạn rồi nhẩm hát theo. Đi đâu mình cũng nhẩm để thuộc, nhẩm cách hát và cứ thế ghi nhớ vào trong đầu. Khi con còn nhỏ thì đêm đến, mình hát cho con nghe, lớn lên mình sẽ truyền dạy lại cho chúng, nhất là những lời nói vần cổ.

Khe khẽ cất tiếng hát: “Khai rẫy mới sao cho được nhàn/ Ở nhà mới sao cho được rỗi/ Nuôi con gái, con trai sao cho nên người”; “Rừng này sao đẹp quá/Bên trái dây cuốn, dây leo/Bên phải cây nhiều cành, nhiều dóng/Trên ngọn khỉ vượn đùa vui/Thơm nức mùi quả hơ đá/Rộn ràng tiếng chim bang bôi/Hát mừng mùa hoa quả chín” - Chị H’nai bảo, đây là những bài nói vần cổ mà chị đã thuộc từ nhiều năm trước, khi mình tham gia lớp học kể sử thi được mở tại huyện Cư M’gar. 

Lời nói vần, tiếng Ê Đê gọi là “Klei duê”. “Klei” có nghĩa là lời nói, “Duê” có nghĩa là nối kết. Klei duê là lời nói có sự nối kết với nhau bằng các âm tiết cùng vần, hoặc bằng từ có các âm tiết tương đồng. Trong sinh hoạt văn hóa và đời sống của đồng bào Ê Đê trước đây, lời nói vần được sử dụng khá phổ biến và xuất hiện trong tất cả các thể loại văn học dân gian. Bởi lời nói vần được kết nối với nhau theo vần điệu nên người nghe tiếp thu nhanh và nhớ lâu.

Ông Y Chen Niê, Phó Trưởng Phòng Di sản (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk) chia sẻ: Nội dung lời nói vần thường được dùng để diễn đạt một cách cô đọng, ngắn gọn từ những kinh nghiệm đã đúc kết được trong cuộc sống của người Ê Đê. Có thể nói, lời nói vần được tạo ra, bởi tri thức dân gian, góp phần làm phong phú, đa dạng di sản văn hoá dân gian và bản thân ngôn ngữ, tiếng nói của dân tộc Ê Đê.

Kể sử thi hay các sinh hoạt văn hóa cộng đồng khác, phải có không gian diễn xướng, nhưng lời nói vần thì có thể sử dụng trong nhiều hoàn cảnh, từ giờ nghỉ giải lao trên nương rẫy, lúc đi lấy nước hay nhâm nhi bên ché rượu cần cùng anh em tâm tình hoặc người già răn dạy con cháu.

Người Ê đê thường dùng lời nói vần để nhắc nhở con cháu, khuyên răn bà con trong buôn những điều hay lẽ phải trong cuộc sống “Khai rẫy mới sao cho được nhàn/ Ở nhà mới sao cho được rỗi/ Nuôi con gái, con trai sao cho nên người”.

Nghệ nhân Y Wang Hwing, buôn Triă, xã Ea Tul, huyện Cư M’gar, người am hiểu về nói vần, chia sẻ, đồng bào Ê Đê thường mượn hình ảnh tên các con suối, dòng sông để nói về đời sống sinh hoạt. Ví như bài “Củ nghệ vàng em tắm lúc chiều hôm/Đêm nằm anh càng thương, càng nhớ/Còn cô gái thì ngỡ ngàng:/Ở bến nước của nhà ai/Mà phía trên trong màu ngọc/Mà phía dưới đục màu chì/Như bến nước của Hơ Kung, Y Du”/“Anh lấy nước ăn trầu/Vẽ lên triền núi đen/Bầy chuồn chuồn màu đỏ mây chiều/Đàn bươm bướm màu sương buổi sáng”. Hay mượn những chiếc gùi, chiếc vòng, bông hoa nghệ để nói về tình yêu đôi lứa, gia đình: “Anh với em/Vòng đã trao/Lời thề giữ trong lòng…”

Nghệ nhân Y Wuang cho biết: nội dung lời nói vần thường được dùng để diễn đạt một cách cô đọng và ngắn gọn những kinh nghiệm đã đúc kết được trong cuộc sống của người Ê đê. Đó có thể là kinh nghiệm về thiên nhiên, kinh nghiệm về xã hội và con người. Điều quan trọng là phải biết kết hợp, kết nối, lựa chọn những đoạn hay, câu nói ngắn gọn, dễ hiểu có vần điệu để thu hút người nghe. Nghệ nhân Y Wang ví dụ: “Rừng này sao đẹp quá/Bên trái dây cuốn, dây leo/Bên phải cây nhiều cành, nhiều dóng/Trên ngọn khỉ vượn đùa vui/Thơm nức mùi quả hơ đá/Rộn ràng tiếng chim bang bôi/Hát mừng mùa hoa quả chín”. Đặc biệt là truyền dạy lại cho thế hệ trẻ hiểu được giá trị của lời nói vần mà học hỏi, gìn giữ, phát huy.

Nghệ nhân Y Wang ở buôn Triă, xã Ea Tul, huyện Cư M’gar
Nghệ nhân Y Wang ở buôn Triă, xã Ea Tul, huyện Cư M’gar

Từ nhỏ, anh Y Dhin Niê ở buôn Triă, xã Ea Tul, huyện Cư M’gar được nghe hát sử thi, kể khan, những bài dân ca, chuyện cổ tích theo lối nói vần, nên anh rất yêu thích văn hóa của đồng bào mình. Không chỉ tham gia lớp học kể sử thi, chăm chú học để thuộc các bài được truyền dạy, mà anh còn chăm chỉ đến nhà những nghệ nhân cao tuổi trong xã để học hỏi thêm. Nhiều năm qua, anh Y Dhin là một trong số ít nghệ nhân trẻ được tham gia nhiều hoạt động giao lưu và trình diễn văn nghệ dân gian trong và ngoài tỉnh.

Anh Y Dhin cho biết: Bản thân anh còn muốn học nhiều hơn nữa, nhưng các nghệ nhân cao tuổi cũng không còn nhớ nhiều. Tôi rất muốn có thể tiếp tục lưu giữ và truyền lại những chuyện tích cổ của người Ê Đê và loại hình lời nói vần, để mai này thế hệ con cháu cũng muốn học và giữ gìn những câu chuyện cổ tích, bài hát sử thi và cách nói vần của ông bà.

Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk, huyện Cư M’gar hiện có 318 nghệ nhân biết lời nói vần, dân ca, tập trung nhiều nhất lại xã Ea Tul. Vì vậy, xã Ea Tul được chọn làm nơi thực hiện việc sưu tầm, khảo sát thực tế và lập hồ sơ khoa học về lời nói vần, trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tin cùng chuyên mục
Trăn trở bài toán "giữ chân" nghệ sĩ cho sân khấu truyền thống

Trăn trở bài toán "giữ chân" nghệ sĩ cho sân khấu truyền thống

Sau 2 năm lao đao vì dịch Covid-19, nhiều đơn vị sân khấu truyền thống đang đối mặt với nguy cơ phải đóng cửa, ngừng hoạt động, hoặc tình trạng nguồn nhân lực bị suy giảm trầm trọng. Trong khi đó, số lượng nghệ sĩ hoạt động trong lĩnh vực sân khấu truyền thống đang dần mai một, việc đào tạo nghệ sĩ trẻ gặp không ít khó khăn. Đây là vấn đề cấp bách, rất cần được ngành văn hóa và các cơ quan chức năng quan tâm kịp thời.
Tin nổi bật trang chủ
Thúc đẩy hệ thống lương thực, thực phẩm thông minh thích ứng với thiên tai, dịch bệnh

Thúc đẩy hệ thống lương thực, thực phẩm thông minh thích ứng với thiên tai, dịch bệnh

Kinh tế - Vân Khánh- CĐ - 10 phút trước
Biến đổi khí hậu, đặc biệt là đại dịch Covid-19 đã khiến chuỗi cung ứng bị gián đoạn, sản xuất lương thực thực phẩm (LTTP) bị ảnh hưởng, đời sống người dân nông thôn, nhất người nghèo, đối tượng yếu thế, đang gặp nhiều khó khăn. Bởi thế, việc thúc đẩy hệ thống LTTP thông minh thích ứng với thiên tai, dịch bệnh là hết sức cần thiết để bảo đảm an ninh lương thực và dinh dưỡng ở các vùng nông thôn, nhất là vùng dân tộc thiểu số và nhóm dễ bị tổn thương.
TP. Hồ Chí Minh xem xét ưu tiên tiêm vaccine cho 62.000 shipper

TP. Hồ Chí Minh xem xét ưu tiên tiêm vaccine cho 62.000 shipper

Tin tức - T.Hợp - 1 giờ trước
TP. Hồ Chí Minh xem xét ưu tiên tổ chức tiêm vaccine cho 62.000 người là nhân viên giao hàng của các đơn vị cung ứng dịch vụ shipper trong thời gian Thành phố thực hiện chỉ thị 16/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

"Soi" đội hình "khủng" cho giải U23 châu Á của HLV Park Hang-seo

Thể thao - Giải trí - PV - 1 giờ trước
Việc HLV Park Hang-seo tập trung cùng lúc đội tuyển U22 Việt Nam và đội tuyển quốc gia từ tháng 8 sẽ giúp các cầu thủ duy trì phong độ, hướng tới các giải đấu lớn như vòng loại U23 châu Á và vòng loại World Cup 2022.
Xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm đa mục tiêu: Hướng tiếp cận để bảo đảm an ninh lương thực trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh

Xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm đa mục tiêu: Hướng tiếp cận để bảo đảm an ninh lương thực trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh

Kinh tế - Vân Khánh-CĐ - 2 giờ trước
Mục tiêu an ninh lương thực ngày nay, không chỉ là sự bảo đảm chắc chắn đủ gạo ăn và các loại cây lương thực, mà còn phải bảo đảm nhu cầu dinh dưỡng và sinh kế người dân. Bởi vậy, cần phải thúc đẩy khung hệ thống lương thực, thực phẩm (LTTP) theo cách tiếp cận đa ngành, gắn liền với các mục tiêu giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
“Triệu bữa cơm - Hà Nội nghĩa tình”

“Triệu bữa cơm - Hà Nội nghĩa tình”

Nhịp cầu nhân ái - Cát Tường - 2 giờ trước
Mới đây, Trung ương Hội Liên hiệp thanh niên Việt Nam cùng các đơn vị đồng hành tổ chức chương trình “Triệu bữa cơm - Hà Nội nghĩa tình” hỗ trợ người dân gặp khó khăn do ảnh hưởng của dịch Covid-19.
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tuyên thệ nhậm chức

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tuyên thệ nhậm chức

Chiều 26/7, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết bầu đồng chí Phạm Minh Chính, Ủy viên Bộ Chính trị Khóa XIII, đại biểu Quốc hội khóa XV làm Thủ tướng Chính phủ. Thủ tướng Phạm Minh Chính đã tuyên thệ và phát biểu nhậm chức sau khi Quốc hội thông qua nghị quyết.
Người dân vùng núi Ba Tơ đốn tre làm giường cho khu cách ly

Người dân vùng núi Ba Tơ đốn tre làm giường cho khu cách ly

Xã hội - Minh Ngọc - Huỳnh Đào - 2 giờ trước
Những ngày qua, khi lượng người làm việc, sinh sống từ các tỉnh phía Nam về lại địa bàn tỉnh Quảng Ngãi khá đông, các cơ sở y tế, các điểm tiếp nhận người về cách ly không đủ giường và các vật dụng cần thiết. Người dân địa phương huyện miền núi Ba Tơ (Quảng Ngãi) đã nảy ra sáng kiến làm giường tre tặng các cơ sở y tế, những khu cách ly, để người cách ly bảo đảm sức khỏe trong thời gian cách ly.
Kenya biến bèo lục bình thành nhiên liệu sinh học để nấu ăn

Kenya biến bèo lục bình thành nhiên liệu sinh học để nấu ăn

Khoa học - Công nghệ - PV - 2 giờ trước
Một dự án ở Kenya đang sử dụng công nghệ khí sinh học để giải quyết hai vấn đề ô nhiễm lớn trong một thiết bị, đó là máy biến chất thải từ bèo lục bình (bèo tây) xâm lấn thành nhiên liệu nấu ăn không gây ô nhiễm môi trường.
G20 xác định 5 nhiệm vụ của văn hóa trong tiến trình phục hồi

G20 xác định 5 nhiệm vụ của văn hóa trong tiến trình phục hồi

Nhìn ra thế giới - PV - 2 giờ trước
Hội nghị bộ trưởng văn hóa đầu tiên của Nhóm Các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) được tổ chức tại Rome trong các ngày 29-30/7, với sự tham dự của các Bộ trưởng G20.
Vaccine dạng hít của Trung Quốc cho kết quả an toàn

Vaccine dạng hít của Trung Quốc cho kết quả an toàn

Nhìn ra thế giới - PV - 2 giờ trước
Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy vaccine COVID-19 dạng hít do Trung Quốc sản xuất là an toàn và hiệu quả.
Đông Nam Á có thêm gần 100.000 ca nhiễm COVID-19 mỗi ngày

Đông Nam Á có thêm gần 100.000 ca nhiễm COVID-19 mỗi ngày

Tin tức - PV - 2 giờ trước
Theo trang thống kê trực tuyến worldometers.info, tính đến sáng ngày 30/7/2021 (giờ Việt Nam), thế giới ghi nhận có tổng cộng 197.277.899 ca nhiễm COVID-19, trong đó 4.212.407 ca tử vong và 178.470.793 ca bình phục. Khu vực Đông Nam Á tiếp tục là tâm dịch COVID-19 của thế giới khi chứng kiến gần 100.000 ca nhiễm mới mỗi ngày.