Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Hướng đi mới cho nghệ thuật chế tác tượng gỗ ở Tây Nguyên: Giá trị gốc của tượng nhà mồ đang dần mờ nhạt (Bài 1)

Lê Hường - 19:09, 03/04/2022

Tượng nhà mồ là một nét văn hóa độc đáo, biểu tượng tâm linh của đồng bào các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Qua bao nhiêu thăng trầm, nghệ thuật điêu khắc tượng gỗ nhà mồ đang dần hồi sinh trong tâm thế hoàn toàn mới. Tượng nhà mồ đã vượt ra khỏi không gian nhà mồ để đến với cộng đồng, xã hội.

Tượng nhà mồ được sưu tầm trưng bày tại Bảo tàng Đắk Lắk
Tượng nhà mồ được sưu tầm trưng bày tại Bảo tàng Đắk Lắk

Từ bao đời nay, tượng nhà mồ mang giá trị văn hóa tâm linh độc đáo đã gắn bó với đồng bào các dân tộc thiểu số (DTTS) Tây Nguyên. Theo quan niệm của đồng bào, tượng nhà mồ hàm chứa khát vọng nhân sinh tiếp diễn ở thế giới bên kia. Những bức tượng hình người với đủ mọi sắc thái, biểu hiện cảm xúc vui, buồn, khổ đau, hạnh phúc, hay tượng con thú, cây cỏ được đặt tại nhà mồ để bầu bạn với người dưới mộ.

Nghệ thuật dành cho người đã khuất

Tượng nhà mồ, là tác phẩm điêu khắc có tính nghệ thuật đặc sắc dùng cho lễ bỏ mả (pơ thi)- nghi lễ quan trọng nhất trong nghi lễ vòng đời của đồng bào các DTTS ở Tây Nguyên. Nghi lễ thể hiện cuộc chia ly cuối cùng giữa người sống và người chết để tiễn đưa linh hồn về thế giới bên kia.

Nghệ nhân tạc tượng Y Thái Êban, buôn Kmrơng Prông B, xã Ea Tu, TP. Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk chia sẻ: Tượng nhà mồ thường mang dáng vẻ hoang sơ, không theo khuân mẫu, không cần chuẩn xác tỉ lệ, kích thước, mà quan trọng nhất là người làm tượng phải gửi gắm thông điệp, ý nghĩa vào trong đó. Được tạo ra một cách ngẫu nhiên theo cảm hứng của người làm tượng, nhưng mỗi bức tượng mang ý nghĩ riêng. Ví dụ như tượng ngồi hai tay chống cằm thể hiện người chồng hay vợ luôn nhớ thương người đã mất. Còn tượng ẵm con biểu hiện người vợ, người mẹ đi tìm chồng, chờ chồng…

“Điểm đặc biệt nhất trong các bức tượng, chính là sự biểu đạt trên khuôn mặt. Nó không những thật mà phải còn giàu cảm xúc, chỉ cần nhìn vào là hiểu được thông điệp của bức tượng", nghệ nhân Ê ban chia sẻ.

Mỗi bức tượng mang biểu hiện cảm xúc mà nghệ nhân Y Thái Êban muốn gửi gắm
Mỗi bức tượng mang biểu hiện cảm xúc mà nghệ nhân Y Thái Êban muốn gửi gắm

Nghệ nhân Ưu tú Ksor Krôh ở xã Ia Ka, huyện Chư Păh (Gia Lai) cũng chia sẻ, tượng gỗ dân gian gắn liền với nhà mồ và lễ pơ thi (bỏ mả). Tượng nhà mồ được dựng lên trong lễ bỏ mả để bầu bạn với người đã khuất. Vì thế, việc đẽo tượng là việc nghĩa tình và cũng không ai phán xét tượng đẹp, xấu bởi tượng gắn với đời sống tâm linh của đồng bào DTTS Tây Nguyên.

Theo quan niệm xưa, tượng nhà mồ phải làm trong rừng và phải thực hiện một cách bí mật trước khi lễ bỏ mả diễn ra. Rồi đưa tượng đến ngôi mả làm lễ, dựng tượng làm lễ cúng, đây là nghi lễ cuối cùng của vòng đời một con người. Sau nghi lễ người thân, gia quyến không còn ra thăm mộ nữa hay thờ cúng gì nữa.

Tượng nhà mồ gắn kết với nhà mồ, tạo thành một khối kiến trúc độc đáo của người Tây Nguyên dành cho người đã khuất. Không gian nhà mồ và tượng nhà mồ chứa đựng nét văn hóa tâm linh của đồng bào DTTS Tây Nguyên.

Nghệ nhân tạc tượng nhà mồ bằng những dụng cụ thô sơ tạo ra những tác phẩm tượng gỗ xù xì nhưng đầy cảm xúc
Nghệ nhân tạc tượng nhà mồ bằng những dụng cụ thô sơ tạo ra những tác phẩm tượng gỗ xù xì nhưng đầy cảm xúc

Gía trị gốc đang dần mờ nhạt

Tượng nhà mồ là tác phẩm mang nghệ thuật phục vụ đời sống tâm linh, thể hiện nghệ thuật điêu khắc có một không hai ở xứ sở đại ngàn này. Bởi tạc tượng nhà mồ không cần bản vẽ phác họa, không máy móc hỗ trợ, người nghệ nhân tưởng tượng trong đầu rồi dùng rìu, đục, dao... để tỉ mỉ đẽo, gọt biến những khúc gỗ vô tri thành những tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa.

Tuy nhiên, ngày nay, các khu nghĩa địa của đồng bào các DTTS Tây Nguyên đang dần vắng bóng tượng nhà mồ. Những ngôi mộ xây bằng bê tông cốt thép đang thay thế nhà mồ truyền thống. Người biết tạc tượng nhà mồ cũng dần ít đi và tượng nhà mồ dần mai một trong đời sống của đồng bào DTTS nơi đây.

Việc khôi phục lại nghệ thuật tạc tượng gỗ góp phần làm sinh động thêm đời sống, nét đẹp văn hóa của người Ê Đê. Tuy nhiên, trên thực tế hiện nay, để khôi phục và phát triển nghệ thuật tạc tượng gỗ là rất khó, bởi nguồn gỗ khan hiếm. Chỉ có thể phục dựng nghệ thuật tạc tượng trong ngày hội văn hóa, hội thi tạc tượng bảo tồn và giúp cho du khách, quần chúng Nhân dân biết thêm về nghệ thuật này”.

Ông Đặng Gia DuẩnPhó Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk

Già Ama Phương (SN 1951), trú buôn Buôn Đôn, xã Krông Na, huyện Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk cho biết: tượng nhà mồ thể hiện tình thương, tấm lòng của người sống đối với người đã khuất. Mỗi bức tượng mang ý nghĩa khác nhau. 

Đối với đồng bào M’nông ở Buôn Đôn, tượng con công đặt tại nhà mồ vì mong muốn người chết sẽ biến thành con chim đẹp nhất, lớn nhất. Tượng ngà voi tượng trưng cho vùng đất săn bắt, thuần dưỡng voi rừng. Ngôi mộ có tượng voi, chứng tỏ khi còn sống, người nằm dưới mộ đã có công lao thuần dưỡng, chăm sóc voi, cuộc sống gắn liền với con voi.

“Ngày xưa, ngôi mộ nào cũng có tượng nhà mồ. Bây giờ chỉ những gia đình có điều kiện mới làm được. Tượng nhà mồ đã mai một rất nhiều, tượng vắng bóng ở các khu nhà mồ. Thế hệ chúng tôi còn biết gốc tích để kể lại, mai này thế hệ tôi mất hết đi thì không còn ai biết đến tượng nhà mồ, bản sắc văn hóa này cũng biến mất", già Phương lo lắng nói

Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk, toàn tỉnh có 606 buôn đồng bào DTTS tại 15 huyện, thị xã, thành phố. Trong tổng số 11.835 nghệ nhân thuộc các loại hình di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh, thì nghệ nhân tạc tượng hiện có 312 người.

Ông Đặng Gia Duẩn, Phó Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk bộc bạch: Trước đây, những nghĩa địa của người Ê Đê có rất nhiều tượng nhà mồ để thể hiện tình cảm của người sống. Tạc được tượng nhà mồ phải là nghệ nhân rất đặc biệt thì bức tượng mới có cảm xúc.

Chính vì vậy, tượng nhà mồ trở thành hiện vật văn hóa đặc trưng của đồng bào Tây Nguyên. Hiện nay, các địa phương, nghệ nhân đang tìm cách để đưa tượng nhà mồ đến các khu, điểm du lịch. Ở đó, du khách được giới thiệu, được tìm hiểu về nghệ thuật điêu khắc đặc biệt này...

Bài 2: Tìm không gian mới cho tượng nhà mồ

Tin nổi bật trang chủ
Thẩm tra sơ bộ báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hiện Chương trình MTQG DTTS và miền núi

Thẩm tra sơ bộ báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hiện Chương trình MTQG DTTS và miền núi

Chiều 3/10, tại Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội Y Thanh Hà Niê Kđăm, Thường trực Hội đồng Dân tộc đã họp Phiên mở rộng thẩm tra sơ bộ Báo cáo của Chính phủ về kết quả thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi (gọi tắt là Chương trình MTQG DTTS và miền núi) giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I: Từ năm 2021 - 2025, năm 2022.
Đắk Lắk: Mở lối để các hợp tác xã phát triển

Đắk Lắk: Mở lối để các hợp tác xã phát triển

Kinh tế - Minh Thu - 3 giờ trước
Những tác động và ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 trong suốt 2 năm qua, khiến hầu hết hợp tác xã (HTX) trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk gặp nhiều khó khăn, buộc phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất, kinh doanh, tiếp cận thị trường… để thích ứng và phát triển. Tuy nhiên, trên lộ trình thực hiện điều chỉnh này, xuất hiện nhiều bất cập cần có cơ chế, lối mở khắc phục.
Hơn 6,5 triệu người tử vong do COVID-19 trên thế giới

Hơn 6,5 triệu người tử vong do COVID-19 trên thế giới

Nhìn ra thế giới - PV - 3 giờ trước
Tính đến sáng 4/10, thế giới ghi nhận 623.634.662 ca nhiễm COVID-19 và 6.551.360 ca tử vong do dịch bệnh này. Trong 24 giờ qua, Đài Loan (Trung Quốc) ghi nhận thêm số ca mắc COVID-19 nhiều nhất (+33.431 ca) trong khi Nga có số người tử vong do dịch bệnh này (+91 ca) nhiều nhất thế giới.
HLV Park Hang Seo và mối duyên kỳ lạ với đội tuyển Việt Nam

HLV Park Hang Seo và mối duyên kỳ lạ với đội tuyển Việt Nam

Thể thao - Giải trí - PV - 4 giờ trước
HLV Park Hang Seo coi 5/10 như là ngày sinh nhật thứ 2 của mình và cột mốc 5 năm dẫn dắt đội tuyển Việt Nam chính thức được ông xác nhận thời điểm này. Mối duyên kỳ lạ giữa ông Park cùng bóng đá Việt Nam sẽ khép lại hay mở ra một chu kỳ mới, câu trả lời hiện chưa có.
Trên hành trình thoát nghèo của đồng bào Tà Ôi ở A Roàng

Trên hành trình thoát nghèo của đồng bào Tà Ôi ở A Roàng

Phóng sự - Khánh Ngân - 5 giờ trước
Trên hành trình thực hiện giảm nghèo bền vững trong vùng đồng bào Tà Ôi ở A Roàng, huyện A Lưới (Thừa Thiên - Huế), cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương đã kiên trì thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp cụ thể và lồng ghép các nguồn kinh phí từ các chương trình, dự án chính sách dân tộc.., đã mang lại hiệu quả tích cực. Theo đó, bộ mặt nông thôn ở xã A Roàng, đã có nhiều khởi sắc, tỷ lệ hộ nghèo liên tục giảm, đời sống của người Tà Ôi không ngừng được nâng lên.
Nghệ An: Những quả “bom nước” chực chờ vỡ

Nghệ An: Những quả “bom nước” chực chờ vỡ

Sự kiện - Bình luận - Thanh Hải - 5 giờ trước
Nghệ An đang trải qua những ngày khó khăn do mưa lũ hoành hành. Đã có những tuyến đê xung yếu bị vỡ, những hồ nước hàng triệu m3 bị rò rỉ… Nguy cơ mất an toàn từ hồ đập, đê điều đang nguy cấp hơn bao giờ hết.
Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 3/10/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 3/10/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo tuần này thông tin về hoạt động của lãnh đạo Ủy ban Dân tộc và Ban dân tộc các địa phương triển khai Chương trình MTQG phát triển KT- XH vùng đồng bào DTTS và miền núi, chính sách cho người có uy tín; Cùng một số thông tin nổi bật khác về hoạt động tôn giáo, văn hoá xã hội tại các địa phương. Phần đọc báo sẽ giới thiệu bài viết: “Hai ngôi chùa bên dòng sông Sê Pôn” của tác giả Nguyễn Thanh
Bộ Y tế thông tin về ca đậu mùa khỉ đầu tiên tại Việt Nam

Bộ Y tế thông tin về ca đậu mùa khỉ đầu tiên tại Việt Nam

Sức khỏe - T.Hợp - 5 giờ trước
Bộ Y tế vừa nhận được báo cáo của Sở Y tế TPHCM về kết quả xét nghiệm giải trình tự gen khẳng định một bệnh nhân mắc bệnh đậu mùa khỉ chủng Monkeypox virus thuộc clade IIb. Đây là bệnh nhân mắc bệnh đậu mùa khỉ được ghi nhận đầu tiên tại Việt Nam.
Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang: Chủ động, quyết liệt trong chỉ đạo điều hành tổ chức thực hiện Chương trình MTQG

Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang: Chủ động, quyết liệt trong chỉ đạo điều hành tổ chức thực hiện Chương trình MTQG

Công tác Dân tộc - Minh Thu (thực hiện) - 5 giờ trước
9 tháng đầu năm 2022, mặc dù dịch bệnh Covid-19 vẫn còn diễn biến phức tạp, nhưng tập thể Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang đã tập trung đổi mới, linh hoạt, sâu sát và quyết liệt trong công tác chỉ đạo, điều hành; triển khai thực hiện hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao, đặc biệt là việc triển khai Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 -2030, giai đoạn I: Từ năm 2021 - 2025 (Chương trình MTQG). Xung quanh nội dung này, phóng viên (PV) Báo Dân tộc và Phát triển đã có cuộc trao đổi với ông Vi Thanh Quyền - Trưởng Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang.
Thế giới đối mặt nhiều thách thức trong quá trình đô thị hóa

Thế giới đối mặt nhiều thách thức trong quá trình đô thị hóa

Nhìn ra thế giới - PV - 6 giờ trước
Quá trình đô thị hóa nhanh chóng và quy hoạch kém dẫn đến nhiều thách thức cho thế giới, như thiếu nhà ở giá rẻ, thiếu cơ sở hạ tầng, không gian mở hạn chế, không khí ô nhiễm...
Đoàn giám sát của IMF: Có căn cứ để tin tưởng triển vọng tích cực của kinh tế Việt Nam

Đoàn giám sát của IMF: Có căn cứ để tin tưởng triển vọng tích cực của kinh tế Việt Nam

Thời sự - PV - 6 giờ trước
Chiều 3/10, Thủ tướng Phạm Minh Chính tiếp bà Era Dabla-Norris, Trưởng đoàn giám sát của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) về kinh tế vĩ mô và tài chính, tiền tệ của các nước hội viên đang có chuyến thăm và làm việc tại Việt Nam.
Sách về xứ đạo: Trồng cam giỏi, viết sách hay (Bài 3)

Sách về xứ đạo: Trồng cam giỏi, viết sách hay (Bài 3)

Dân tộc- Tôn giáo - Phạm Việt Thắng - 21:32, 03/10/2022
Tôi biết giáo dân, doanh nhân, nông dân Trịnh Xuân Giáo trồng cam giỏi đã lâu, thậm chí được ăn cam Thiên Sơn nức tiếng của anh nhiều rồi. Nhưng rất bất ngờ khi anh ra cuốn “Cuộc chiến mưu sinh” – một cuốn sách mà theo anh là thông điệp gửi đến bạn đọc, rằng đừng đánh mất niềm tin!