Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Văn hóa cồng chiêng qua "nghiệm sinh" của già làng

PV - 17:44, 08/08/2022

Vùng Trường Sơn đại ngàn phía tây Quảng Nam là nơi lưu giữ văn hóa cồng chiêng, linh hồn của văn hóa làng các DTTS. Về với cộng đồng làng miền núi để khảo cứu cồng chiêng, không thể bỏ qua tri thức bản địa của già làng, họ chính là báu vật của văn hóa miền núi.

Các già làng ở Tây Giang tạc tượng. (Ảnh: L.T.K)
Các già làng ở Tây Giang tạc tượng. (Ảnh: L.T.K)

Hội tụ về tính thiêng

Gs.Trần Quốc Vượng khi đi điền dã văn hóa dân gian những năm 1990, đã nói về sự tích tụ văn hóa ở các già làng, đó chính là quá trình từng trải suốt cả đời người “nghiệm sinh”.

Khi khảo cứu về văn hóa cồng chiêng, nhiều già làng các DTTS cho rằng, tiếng cồng chiêng là lời cầu nguyện, sự che chở của các vị thần, thể hiện lòng kính cẩn của cộng đồng làng với đất trời. Âm thanh cồng chiêng thấu gọi hồn thiêng sông núi, tạo chất men nối kết cộng đồng.

Già làng Hồ Văn Nhong (người Bh’noong ở xã Phước Năng, huyện Phước Sơn) nói: “Cồng chiêng có đường tròn biểu tượng cho thần mặt trời (K’nantroc) - vị thần có quyền lực cao nhất, luôn che chở, bảo vệ cho người dân trong cuộc sống hằng ngày. Đường tròn cho tiếng của mọi cái chiêng đều đến được trung tâm thiêng, nơi các vị thần linh bay về ngự trị”.

Người có nhiều cồng chiêng trong làng được tôn trọng không phải họ có nhiều của cải vật chất mà chính là người ấy đang được hộ trì bởi nhiều “thần chiêng”.

Già làng Cơlâu Nâm ở Tây Giang cho biết: “Không có tiếng chiêng, con người như lạc vào rừng sâu không lối ra, sức sống con người như bị cạn kiệt. Khi tiếng chiêng ngân lên, con người trở về với bản tính hướng thiện. Cồng chiêng kết nối con người quá khứ với hiện tại và tương lai, kết nối con người với thần linh, mang lại bình yên cho cuộc sống”.

Đối với đồng bào DTTS, cồng chiêng là vật thiêng. Họ tin rằng, trong mỗi cái chiêng đều có thần linh trú ngụ, cồng chiêng càng lâu năm, sức mạnh càng lớn. Ai có công giữ gìn cồng chiêng, người đó được thần linh phù hộ và ngược lại, ai đem bán cồng chiêng, bán linh hồn cộng đồng làng thì sẽ bị thần linh trừng phạt.

Trong quan niệm của đồng bào, cồng chiêng được ví như con người, vì vậy cồng chiêng càng lâu đời càng có giá trị và càng trở nên quý.

Cồng chiêng càng cổ càng có nhiều thần chiêng trú ngụ và sức mạnh thiêng của cồng chiêng càng lớn. Đối với loại chiêng này đồng bào không bao giờ bán đi, bởi bán nó tức là bán đi sự linh thiêng, bán đi ân phúc mà thần linh ban cho. Nó được cất giấu rất kỹ với những nghi lễ quy định rất nghiêm ngặt, thường là cất trong hang núi mà chỉ chủ nhà mới biết.

Không có tiếng chiêng, con người như lạc vào rừng sâu không lối ra...

Hiện hữu sự phồn thực

Văn hóa cồng chiêng như lá chắn, bảo vệ sự trường tồn của vùng miền núi. Con người sống trong không gian đó sẽ tạo dựng cuộc sống đúng với bản tính và nền nếp của luật tục, tập quán. Xét từ góc độ văn hóa cổ truyền, âm nhạc cồng chiêng chuyển tải vẻ đẹp hoang sơ, huyền thoại trong cuộc sống khiến cho con người giữ được phẩm chất “bản thiện” của cộng đồng.

Cách đây hơn 5 năm, khi chúng tôi đến Đông Giang, gặp già làng A Tùng Vẽ, ông nói: “Cồng chiêng là hình bầu vú phụ nữ căng đầy, rắn chắc ở giữa. Núm vú là biểu hiện của tín ngưỡng phồn thực của cư dân trồng lúa”.

Rồi ông ngẫu hứng hát một đoạn dân ca “Cha chấp” mà ông đã biết khi còn niên thiếu, lời hát liên hệ giữa cồng chiêng và tín ngưỡng phồn thực: “Lật ngửa cồng ra. Đổ cho đầy rượu. Lật ngửa chiêng ra. Sắp thị cho đầy. Mời Giàng về ăn với dân làng. Cho bầu sữa căng tràn, cho con suối nhiều nước, cho mưa về ngô lúa xanh tươi”.

Cũng theo quan niệm về phồn thực, già làng Đinh Thập ở Trà Cang (Nam Trà My) từng nói: “Người Xơ đăng khi đánh chiêng phải quay về hướng Đông, hướng mặt trời mọc, là nơi sinh ra Mẹ lúa. Họ cho rằng chỉ khi quay về hướng này thì họ mới giao tiếp được với thần linh để ban cho vụ mùa tươi tốt”.

Cồng chiêng hiện diện hầu hết ở các DTTS miền núi Quảng Nam, mỗi cộng đồng làng dùng cồng chiêng để biểu dương sức mạnh trong chiến đấu và sản xuất. Qua âm thanh của cồng chiêng, mỗi cá nhân, cộng đồng làng đều gửi gắm những suy nghĩ, những ước mơ bình dị.

Tiếng cồng chiêng luôn gắn chặt với bước đi, từng sinh hoạt văn hóa theo suốt cuộc đời mỗi người. Họ yêu quý gìn giữ như vật báu của gia đình, của cộng đồng làng. Cho nên cồng chiêng luôn có sức sống trường tồn từ ngàn xưa cho tới nay.

Vũ hội cồng chiêng. (Ảnh: L.T.K)
Vũ hội cồng chiêng. (Ảnh: L.T.K)

Những bí mật trong luật lục

Sống giữa đại ngàn, những tập tục, quy định của làng về cồng chiêng luôn được đồng bào tuân thủ nghiêm ngặt. Không phải lúc nào cũng có thể đánh cồng chiêng và không phải trong nghi lễ nào cũng sử dụng cồng chiêng. Trong gia đình, chỉ có chủ nhà mới được quyền lấy cồng chiêng để sử dụng, người lạ không được phép sờ vào khi chưa có sự đồng ý của gia chủ.

Cồng chiêng của làng thì chỉ có già làng mới cho phép đánh trong các lễ hội, nếu làm thần linh nổi giận, gia đình và làng sẽ gặp tai họa như mất mùa, bệnh tật. Vào những ngày thường, không có lễ hội, tuyệt đối không đánh cồng chiêng, vì đánh cồng chiêng lúc này sẽ làm kinh động đến thần linh, trời đất.

Trong lễ hội mừng lúa mới, lễ lập làng, lễ kết nghĩa thì làng quy định cách đánh cồng chiêng cụ thể dựa vào con vật hiến tế cùng các bài chiêng tương ứng. Việc cất giữ cồng chiêng cũng phải tuân thủ theo luật tục. Khi treo cồng chiêng, bụng phải ngửa lên trên, núm tựa vào vách.

Già làng người Ca Dong - Hồ Văn Dinh cho biết: “Bởi vì chiêng có linh hồn biểu hiện qua âm thanh phát ra từ miệng chiêng (bụng chiêng và thành chiêng được coi là miệng chiêng). Nếu đặt úp chiêng thì họ cho rằng sẽ úp miệng chiêng lại, hồn chiêng không còn. Dùi đánh cũng được đặt trong bụng chiêng, như đứa con được ấp ủ trong bụng mẹ”.

Luật tục Cơ Tu cũng quy định, trong lễ hội nào có ăn heo 3 gang tay trở lên, trâu 12 gang tay, bò 5 gang tay thì mới sử dụng cồng chiêng có núm và trống cái, vì họ tin sẽ mời được các vị thần lớn nhất về dự lễ hội với dân làng.

Già làng Priu Pố ở Tây Giang nói rằng: “Người Cơ Tu có quy định sử dụng cồng chiêng khi săn bắt được thú rừng, nếu con vật bắt được là chồn, mang và những con thú nhỏ thì đồng bào không đánh cồng chiêng.

Tùy theo loại thú để có cách đánh chiêng khác nhau. Nếu là con thú không nguy hại như sơn dương, nai thì đánh chiêng chậm. Nếu con thú dữ như gấu, hổ thì chiêng sẽ được đánh nhanh.

Theo quan niệm của đồng bào, những con thú hung dữ nên phải đánh chiêng nhanh để nó nhanh chết và không làm hại con người. Khi bắt được con mang, tuyệt đối không đánh cồng chiêng, vì theo họ tiếng tác của nó báo hiệu sẽ mang đến điềm xấu, điềm dữ.

Giữ gìn hồn cốt dân tộc

Ở Quảng Nam, văn hóa cồng chiêng gắn với núi rừng như là tất yếu của tạo hóa. Chỉ có núi rừng mới sản sinh và nuôi dưỡng mạch nguồn văn hóa cồng chiêng, như già làng Bling Hạnh ở huyện Nam Giang đã nói: “Còn núi rừng còn cồng chiêng, mất núi rừng mất cồng chiêng. Cồng chiêng là linh hồn của văn hóa làng, nơi hội tụ cái tinh khiết của đất trời, cái rắn rỏi của đất núi và cái trong veo của mạch nguồn suối sông. Cồng chiêng là tiếng lòng của con người theo suốt từ thuở mới sinh ra cho đến khi nhắm mắt”.

Đồng cảm với những trăn trở của các già làng, những người làm văn hóa chúng tôi cảm thấy tiếc nuối khi bản sắc văn hóa của các dân tộc đang có nguy cơ mai một vì hiện nay còn khá ít không gian để văn hóa cồng chiêng tồn tại, đó chính là mối quan hệ giữa cộng đồng làng - con người - thiên nhiên đã trở thành đơn điệu, không còn gắn kết như xưa, lễ hội có khi chỉ là miễn cưỡng, không còn sức mê hoặc, thăng hoa bởi mất đi tính thiêng của không gian văn hóa.

Và sự thất truyền các bài nhạc chiêng cổ, việc vắng bóng các nghệ nhân, già làng - kho tàng “văn hóa sống” ở miền núi làm tăng thêm sự lo âu trước những mất mát di sản văn hóa truyền thống của các DTTS miền núi Quảng Nam.

Tin cùng chuyên mục
Xòe Thái - Biểu hiện độc đáo của sự sáng tạo văn hóa đa dạng của nhân loại

Xòe Thái - Biểu hiện độc đáo của sự sáng tạo văn hóa đa dạng của nhân loại

Tối 24/9, tại thị xã Nghĩa Lộ, UBND tỉnh Yên Bái phối hợp cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các tỉnh Sơn La, Lai Châu, Điện Biên long trọng tổ chức Lễ đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh “Nghệ thuật Xòe Thái” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tại buổi lễ, bà Pauline Tamesis - Điều phối viên Thường trú Liên Hợp quốc tại Việt Nam đã có bài phát biểu đánh giá về giá trị của Di sản Nghệ thuật Xòe Thái. Báo Dân tộc và Phát triển trân trọng giới thiệu toàn văn bài phát biểu của bà Pauline Tamesis.
Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ tiếp Phó Chủ tịch thứ nhất Thượng viện Thái Lan

Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ tiếp Phó Chủ tịch thứ nhất Thượng viện Thái Lan

Thời sự - PV - 21:36, 28/09/2022
Chiều tối 28/9, tại Nhà Quốc hội, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ tiếp Đại tướng Singsuk Singpai - Phó Chủ tịch thứ nhất Thượng viện Thái Lan, cùng Đoàn Ủy ban Thường trực Thượng viện về các Tổ chức độc lập theo Hiến pháp Vương quốc Thái Lan đang có chuyến thăm, làm việc để tìm hiểu về công tác phòng, chống và kiểm soát tham nhũng tại Việt Nam.
Chiến thắng tuyệt đối cho đội tuyển Futsal Việt Nam trong trận ra quân

Chiến thắng tuyệt đối cho đội tuyển Futsal Việt Nam trong trận ra quân

Thể thao - Hoàng Minh - 21:16, 28/09/2022
Trong lượt trận mở màn bảng D giải Futsal vô địch châu Á, đội tuyển Futsal Việt Nam đã vượt qua đội tuyển Fusal Hàn Quốc với tỷ số áp đảo 5-0. Qua đó khẳng định sức mạnh của Futsal Việt Nam tại giải đấu lần này.
Thừa thiên Huế: Bộ đội giúp nhân dân dọn dẹp, sửa lại nhà sau bão

Thừa thiên Huế: Bộ đội giúp nhân dân dọn dẹp, sửa lại nhà sau bão

Tin tức - Nguyệt Anh (T/h) - 20:05, 28/09/2022
Ngay sau khi cơn bão số 4 (bão Noru) vừa tan, chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng của tỉnh Thừa Thiên Huế đã huy động phương tiện, nhân lực về cơ sở giúp người dân khắc phục thiệt hại về nhà cửa, cây cối...
Xử lý nước sinh hoạt sau mưa lũ

Xử lý nước sinh hoạt sau mưa lũ

Media - Lam Anh - 20:02, 28/09/2022
Xử lý nguồn nước cho người dân tại các vùng xảy ra mưa lũ và vệ sinh môi trường phải đặt lên hàng đầu để đảm bảo sinh hoạt và phòng chống dịch bệnh. Vì vậy, ngay khi nước rút, cần thực hiện các biện pháp xử lý nước và môi trường để tránh ô nhiễm, ảnh hưởng đến sức khỏe, thực hiện nguyên tắc “nước rút đến đâu làm vệ sinh đến đó”. Xin trân trọng giới thiệu tới độc giả cách xử lý nước và vệ sinh môi trường trước, trong và sau bão lụt.
Thanh Hóa: Cụ bà 73 tuổi tàng trữ 16 viên đạn K59

Thanh Hóa: Cụ bà 73 tuổi tàng trữ 16 viên đạn K59

Pháp luật - Quỳnh Trâm - 20:00, 28/09/2022
Thông tin từ UBND tỉnh Thanh Hóa cho biết, ông Đỗ Minh Tuấn - Chủ tịch UBND tỉnh vừa ký Quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với bà Lê Thị Oanh (SN 1949, trú tại xã Hoằng Kim, huyện Hoằng Hóa) vì đã tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng.
Bản người Mông làm du lịch

Bản người Mông làm du lịch

Bản văn hóa Sin Suối Hồ được UBND tỉnh Lai Châu công nhận là bản du lịch cộng đồng vào năm 2015, có lịch sử hơn 300 năm. Chỉ cách thành phố Lai Châu khoảng 30km, nhưng phải mất gần 3 giờ đồng hồ từ tỉnh lộ 130 mới lên đến nơi. Nơi đây có 142 hộ với hơn 700 nhân khẩu là đồng bào dân tộc Mông sinh sống gắn với những câu chuyện cổ tích đời thường, không phải ở đâu cũng gặp.
Sẽ có nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc tại Ngày hội Văn hóa dân tộc Dao toàn quốc lần thứ II, năm 2022

Sẽ có nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc tại Ngày hội Văn hóa dân tộc Dao toàn quốc lần thứ II, năm 2022

Sắc màu 54 - Văn Hoa - 19:59, 28/09/2022
Ngày 28/9, tại Hà Nội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND tỉnh Thái Nguyên tổ chức Họp báo Ngày hội Văn hóa dân tộc Dao toàn quốc lần thứ II tại tỉnh Thái Nguyên, năm 2022, với chủ đề “Bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Dao - Bình đẳng, đoàn kết, hội nhập và phát triển”.
Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang: Triển khai các nội dung, hợp phần thuộc Chương trình MTQG

Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang: Triển khai các nội dung, hợp phần thuộc Chương trình MTQG

Khoa học - Công nghệ - Trần Quyên - Minh Thu - 19:55, 28/09/2022
Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang vừa phối hợp với Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, các sở, ngành trên địa bàn tổ chức 6 lớp tập huấn chuyển giao khoa học - kỹ thuật trong sản xuất nông lâm nghiệp thuộc Tiểu dự án 4 - Dự án 5, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2030; giai đoạn I: Từ năm 2021 - 2025 (Chương trình MTQG).
Lào Cai: Tiếp xúc cử tri chuyên đề với Người có uy tín

Lào Cai: Tiếp xúc cử tri chuyên đề với Người có uy tín

Người có uy tín - Trọng Bảo - 19:53, 28/09/2022
Thực hiện chương trình tiếp xúc cử tri trước Kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XV, sáng ngày 28/9, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai đã có buổi tiếp xúc cử tri chuyên đề với Người có uy tín trong tỉnh.
Phụ nữ Việt Nam - Lào - Campuchia hợp tác vì phát triển xanh bền vững

Phụ nữ Việt Nam - Lào - Campuchia hợp tác vì phát triển xanh bền vững

Tin tức - Thúy Hồng - 19:49, 28/09/2022
Sáng 28/9, Diễn đàn với chủ đề “Phụ nữ Việt Nam - Lào - Campuchia hội nhập, hợp tác vì phát triển xanh và bền vững trong một thế giới có COVID-19” là sự kiện do Hội Liên hiệp Phụ nữ (LHPN) Việt Nam, Hội LHPN Lào và Hội Phụ nữ Campuchia vì Hòa bình và Phát triển với sự hỗ trợ của UNWomen Việt Nam tổ chức khai mạc tại điểm cầu Thủ đô Hà Nội, kết hợp trực tuyến với Viêng chăn, Phnôm Pênh và các đại biểu tham dự trực tuyến tại gần 500 tài khoản trực tuyến tại các tỉnh, thành phố của 3 nước.
Cảnh cáo Giám đốc CDC tỉnh Hòa Bình liên quan đến vụ Việt Á

Cảnh cáo Giám đốc CDC tỉnh Hòa Bình liên quan đến vụ Việt Á

Pháp luật - Quỳnh Trâm - 19:44, 28/09/2022
Ông Kiều Đình Vì - Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh Hòa Bình đã bị kỷ luật Cảnh cáo vì liên quan tới sai phạm trong đấu thầu, mua sắm thiết bị vật tư y tế với Công ty Việt Á.