Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Nghệ nhân người Tày “bắt” gà đất gáy

Hiếu Anh, Quách Dương - 23:18, 24/01/2021

Gà đất biết gáy, là loại đồ chơi truyền thống vào loại “độc nhất vô nhị” của đồng bào dân tộc Tày. Để làm ra một chú gà đất kêu được như gà thật, nghệ nhân phải trải qua gần chục công đoạn chế tác với cấu tạo âm thanh cực kỳ phức tạp... Hiện, trong cộng đồng người Tày ở khu vực phía Bắc chỉ còn một người duy nhất làm được những đồ chơi độc đáo này, đó là ông Hoàng Chóong ở Xã Hoàng Việt, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn.

Ông Chóong dành rất nhiều thời gian cho việc chế tác gà đất
Ông Chóong dành rất nhiều thời gian cho việc chế tác gà đất

“Bi quyết” thất truyền

Ông Hoàng Chóong kể lại: “Ngày còn bé, bố mẹ thường dẫn tôi đến chơi các bản lân cận. Khi đi qua nhà một cụ già, thấy cụ ấy làm gà đất kêu cục tác khiến tôi rất tò mò. Thấy tôi có vẻ thích thú, ông cụ gọi lại cho tôi mấy con gà đất, rồi dạy tôi cách làm cho những con gà kêu cục tác... Ông cụ dặn, sau này ông chết, tôi phải giữ trò chơi này và truyền lại cho người khác nữa, không được để trò chơi thất truyền. Sau này, tôi phải đi bộ đội rồi làm công tác xã hội nên không có điều kiện thực hiện điều mong mỏi của thầy. Đến năm 2009 khi nghỉ hưu, tôi bắt đầu dành toàn bộ thời gian để khôi phục lại trò chơi này”.

Năm 1990 khi còn giữ chức Trưởng phòng Văn hóa huyện Văn Lãng, ông Chóong bắt đầu làm thử gà đất biết gáy nhưng đã thất bại, bởi vì trò chơi này ông được học từ khi còn bé và chưa có kinh nghiệm chế tác. Đến năm 2009 khi về nghỉ hưu, ông mới có thời gian chế tác gà đất biết gáy.

“Hồi đó tôi làm đến cả trăm con gà đất mới có một con phát ra được tiếng kêu, nhưng mình vừa làm vừa rút kinh nghiệm; cuối cùng đã thành công. Đến nay, tôi đã chế tác thành công chú gà đất biết gáy và được nhận bằng khen của tỉnh về việc này”, ông Chóong khoe.

Theo lời của nhiều người cao tuổi ở địa phương thì, những trò chơi dân gian như gà đất biết gáy đã có từ rất lâu. Người dân thường sử dụng những đồ chơi này vào các dịp lễ tết, hội hè... Nếu tính theo đời người, đồ chơi này phải đi qua bốn năm đời. Tuy nhiên, những đồ chơi này phải chế tác cực kỳ tỉ mỉ, công phu nên không phải ai cũng làm được. Chính vì thế mà những đồ chơi này đã dần mai một theo thời gian. Hiện, trong cộng đồng người Tày ở Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, ngoài ông Chóong không còn ai nhớ và làm được những đồ chơi như gà đất biết gáy.

Kỹ thuật độc đáo

Nhìn ông Chóong cầm những con gà đất trên tay, rồi bóp cho chúng gáy khiến chúng tôi “choáng” trước kỹ thuật chế tác đồ chơi độc đáo của người nghệ nhân dân tộc Tày này.

Với đôi bàn tay khéo léo của ông Chóong chú gà đất cũng có thể cất tiếng gáy.
Với đôi bàn tay khéo léo của ông Chóong, chú gà đất cũng có thể cất tiếng gáy.

Ông Chóong tiết lộ, loại đất dùng để chế tác gà đất rất hiếm, riêng ở Lạng Sơn chỉ có ở xã Hoàng Việt và Thanh Long. Muốn tìm được đất phải đi men theo những con suối nằm sâu trong rừng. Khi tìm được đất rồi phải đào sâu xuống khoảng một mét, lấy đất dẻo đem về phơi khô. Đất khô đem giã mịn rồi sàng lọc, sau đó trộn với nước lã và giã tiếp cho đến khi đất dẻo như bánh dày rồi nặn hình gà và đưa vào lò nung.

Tuy nhiên, công đoạn khó nhất khi làm gà đất phải kể đến việc chế tác kèn để nó có thể kêu và gáy được. Theo ông Chóong, công đoạn này vô cùng khó khăn. Người chế tác phải dùng một ống trúc bé bằng đầu đũa để làm kèn, sau đó lắp một lưỡi gà vào bên trong chiếc kèn để cho nó kêu. Điểm nhạy cảm nhất trong công đoạn này nằm ở phần lưỡi gà. Lưỡi gà nằm trong chiếc kèn được làm từ cây khâu rượt. Nếu độ rỗng của con gà càng lớn thì phải lắp chiếc lưỡi gà bé lại. Người chế tác gà đất giỏi phải có cảm quan tốt khi làm kèn và lưỡi gà để gà phát ra được tiếng kêu chân thực nhất.

Sau khi lắp ráp bộ phận âm thanh vào bên trong gà đất, người chế tác lại phải cuốn một lớp giấy ở ngoài để trang trí và gắn hai phần đầu và đuôi gà lại với nhau. Loại giấy dùng để cuốn gà, thường là giấy A4 ngâm với nhựa cây khâu rượt. Giấy A4 sau khi ngâm sẽ rất dẻo, dai lúc chơi sẽ không bị rách nát.

Ông Chóong cho biết: “Hiện, tôi đã truyền dạy lại cách làm gà đất cho con trai và một đứa cháu. Sau này tôi chết đi, chúng nó sẽ là người tiếp tục duy trì, phát triển trò chơi dân gian của dân tộc mình một cách rộng rãi, để trẻ con không phải chơi những thứ đồ chơi độc hại như súng ống, gươm đao”.

Tin cùng chuyên mục
Bộ ảnh đồng bào các dân tộc Hà Giang phòng, chống Covid-19, phát triển kinh tế bền vững

Bộ ảnh đồng bào các dân tộc Hà Giang phòng, chống Covid-19, phát triển kinh tế bền vững

Theo thông tin từ Bộ Y tế và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Bộ đã phối hợp với UNDP thực hiện một bộ ảnh trong Dự án “Tăng cường truyền thông phòng, chống dịch bệnh Covid-19 trong trạng thái bình thường mới cho tiểu thương dân tộc thiểu số tại tỉnh Hà Giang”.
Tin nổi bật trang chủ
Việt Nam chính thức được quyền tổ chức ASEAN Para Games 11

Việt Nam chính thức được quyền tổ chức ASEAN Para Games 11

Thể thao - Giải trí - PV - 2 giờ trước
Ngày 25/2, thông tin từ Tổng cục Thể dục thể thao (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, phiên họp lần thứ hai Hội nghị Hội đồng Thể thao các quốc gia Người Khuyết tật Đông Nam Á (APSF) và công tác tổ chức ASEAN Para Games 11 đã diễn ra theo hình thức trực tuyến.
Bộ ảnh đồng bào các dân tộc Hà Giang phòng, chống Covid-19, phát triển kinh tế bền vững

Bộ ảnh đồng bào các dân tộc Hà Giang phòng, chống Covid-19, phát triển kinh tế bền vững

Sắc màu 54 - PV - 2 giờ trước
Theo thông tin từ Bộ Y tế và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Bộ đã phối hợp với UNDP thực hiện một bộ ảnh trong Dự án “Tăng cường truyền thông phòng, chống dịch bệnh Covid-19 trong trạng thái bình thường mới cho tiểu thương dân tộc thiểu số tại tỉnh Hà Giang”.
Bảo đảm phòng dịch trong ngày khai ấn Đền Trần

Bảo đảm phòng dịch trong ngày khai ấn Đền Trần

Tin tức - PV - 2 giờ trước
Năm thứ hai liên tiếp, Nam Định quyết định không tổ chức Lễ hội khai ấn Đền Trần để phòng ngừa dịch bệnh Covid-19. Tuy nhiên, đền vẫn mở cửa để phục vụ nhu cầu đi lễ đầu năm của người dân. Do vậy, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều biện pháp nhằm bảo đảm phòng dịch.
6 nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ Đại hội XIII

6 nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ Đại hội XIII

Thời sự - PV - 3 giờ trước
Văn phòng Trung ương Đảng vừa gửi tới các cơ quan báo chí toàn văn Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng. Nghị quyết xác định 6 nhiệm vụ trọng tâm trong trong nhiệm kỳ Đại hội XIII.
Chiều 25/2, thêm 8 ca mắc COVID-19, trong đó Hải Dương có 7 ca

Chiều 25/2, thêm 8 ca mắc COVID-19, trong đó Hải Dương có 7 ca

Tin tức - PV - 4 giờ trước
Bản tin 18h ngày 25/2 của Ban Chỉ đạo Quốc gia Phòng chống dịch COVID-19 cho biết có 8 ca mắc mới COVID-19, trong đó 7 ca ghi nhận trong nước tại Hải Dương; 01 ca ở Tây Ninh là trường hợp nhập cảnh được cách ly ngay
Hạnh phúc của Nhân dân – Điểm nhấn của dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIII

Hạnh phúc của Nhân dân – Điểm nhấn của dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIII

Yếu tố “hạnh phúc của nhân dân” đã được nhấn mạnh trong dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIII của Đảng. Chủ trương này làm sâu sắc hơn giá trị lớn lao của 6 chữ “Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”. 6 chữ này là khát vọng cháy bỏng cả dân tộc luôn hướng đến và cũng là mục tiêu mà Đảng, Nhà nước Việt Nam không ngừng nỗ lực để đạt được, để mỗi người dân được thụ hưởng đầy đủ các quyền cơ bản của con người, quyền công dân.
Sóc Trăng: Nhiều hoạt động ý nghĩa nhân “Ngày hội Biên phòng toàn dân”

Sóc Trăng: Nhiều hoạt động ý nghĩa nhân “Ngày hội Biên phòng toàn dân”

Tin tức - Minh Triết - 4 giờ trước
Ngày 25/2, tại xã Trung Bình, huyện Trần Đề (Sóc Trăng), Ban Tổ chức “Ngày hội Biên phòng toàn dân” huyện Trần Đề đã tổ chức bàn giao nhà “Đại đoàn kết” và thăm, tặng quà các gia đình chính sách, hộ nghèo, học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
Quản trị rủi ro biến động giá cà phê bằng sản phẩm phái sinh hàng hóa của VietinBank

Quản trị rủi ro biến động giá cà phê bằng sản phẩm phái sinh hàng hóa của VietinBank

Kinh tế - PV - 6 giờ trước
Là một trong những ngân hàng tiên phong trên thị trường phái sinh giá cả hàng hóa tại Việt Nam, với gần 10 năm kinh nghiệm cung cấp cho khách hàng giải pháp giao dịch tốt nhất, VietinBank đã triển khai toàn diện danh mục sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa cho khách hàng là các doanh nghiệp cà phê Việt Nam.
Mặt trái của du lịch công đồng: Nhiều homestay rơi vào tình trạng “sống dở chết dở” (Bài 2)

Mặt trái của du lịch công đồng: Nhiều homestay rơi vào tình trạng “sống dở chết dở” (Bài 2)

Dân tộc - Miền núi - Thúy Hồng - 8 giờ trước
Du lịch cộng đồng đã đem lại nhiều lợi ích kinh tế - xã hội cho người dân địa phương thông qua tạo việc làm, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, do việc làm du lịch chỉ mang tính tự phát nên vẫn chưa phát huy hết tiềm năng thế mạnh và đang phát sinh nhiều hệ luỵ đáng lo ngại...
Ngăn chặn tình trạng xuất, nhập cảnh trái phép tại vùng biên

Ngăn chặn tình trạng xuất, nhập cảnh trái phép tại vùng biên

Pháp luật - Thiên An - 8 giờ trước
Do nhu cầu tìm việc làm nên bất chấp dịch COVID-19 bùng phát, những cư dân ở khu vực biên giới, ở vùng sâu, vùng xa vẫn trốn sang Trung Quốc để tìm kiếm cơ hội. Giải pháp nào để ngăn chặn xuất nhập cảnh trái phép đang là bài toán “đau đầu” đối với các cấp chính quyền địa phương tại vùng biên.
Niềm vui mới trong “ngôi nhà cũ”

Niềm vui mới trong “ngôi nhà cũ”

Công tác Dân tộc - Huỳnh Đại - 8 giờ trước
Những ngày đầu năm mới 2021, đồng bào dân tộc thiểu số thôn Long Tro và thôn Ba Khen, xã Văn Xuôi, huyện Tu Mơ Rông (Kon Tum) có thêm niềm vui về một mùa xuân đầm ấm hơn trong “ngôi nhà cũ” của chính mình. Phấn khởi nhất đó là, hầu hết các hộ đã trở về sinh sống ổn định tại khu tái định cư Long Tro- Ba Khen với điều kiện sinh hoạt đầy đủ và thuận lợi.