Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Phóng sự

Huyền bí những Pram

Tiêu Dao - 14:01, 03/03/2024

Họ xuất hiện trong dạng hình kỳ dị, trong huyên náo cuối cánh rừng giữa những gốc cây cổ thụ. Sự có mặt của họ như một phần tâm điểm của lễ Pơthi (Lễ Bỏ mả) hay dịp lễ hội của đồng bào các DTTS Tây Nguyên, đó là những Pram (người hóa trang) và Pơtual (người múa hề) mang đầy sự bí ẩn như chính vùng đất Tây Nguyên này.

Các Pram được hóa trang bằng đất sét, lá chuối, mặt nạ gỗ hay da bò... tiến dần về phía nhà mồ.
Các Pram được hóa trang bằng đất sét, lá chuối, mặt nạ gỗ hay da bò... tiến dần về phía nhà mồ.

Những hầu cận ở cõi A Tâu

Cao nguyên mùa gió chướng, nơi bắt đầu của những mùa lễ hội “ăn năm uống tháng”, mà tâm điểm là những Pơthi (lễ bỏ mả) đầy vui buồn và là lễ trọng nhất trong năm của miền sử thi này. Có lẽ không ở đâu người ta chứng kiến nhiều cung bậc cảm xúc như trong lễ Pơthi. Có những nỗi buồn sâu thẳm. Có những lưu luyến, bịn rịn không nỡ rời xa. Có cả những niềm vui rất bình thường của con người trong lễ hội. Tất cả hòa quyện tạo nên một bản giao hưởng nhiều cảm xúc, thanh âm.

Và ở đó, giữa không khí da diết buồn của ngày tiễn đưa là những náo nhiệt hiếm có của một Pơthi khi có sự xuất hiện các Pram (người hóa trang). Những Pram trong quan niệm của đồng bào Tây Nguyên vốn là cầu nối cuối cùng dẫn đưa người chết vĩnh viễn về với thế giới Atâu (thế giới của ông bà). Trong đêm tiễn đưa, những đống lửa cháy lên ở khắp mọi nơi, chiếu sáng cả khoảng không dưới những tán cây cổ thụ im lìm. Không gian náo nhiệt bởi dòng người nườm nượp kéo về. Trong khi gia đình làm lễ cúng và khóc vĩnh biệt người chết thì bà con dân làng đánh cồng chiêng, nhảy múa bên ngoài nhà mồ. Vào trưa ngày thứ hai của Pơthi, có một nghi lễ cuối cùng tiễn đưa người đã khuất diễn ra sôi động khác thường. Đúng giữa trưa, từ phía cánh rừng hay những giọt nước của làng, các Pram được hóa trang bằng đất sét, lá chuối, mặt nạ gỗ hay da bò... tiến dần về phía nhà mồ.

Các Pram đeo mặt nạ để dân làng không nhận ra ai
Các Pram đeo mặt nạ để dân làng không nhận ra ai

Họ xuất hiện trong hình dạng kỳ dị, trong huyên náo ở cuối cánh rừng, giữa những gốc cây cổ thụ. Sự có mặt của họ như một phần tâm điểm của mỗi Pơthi hay ngày lễ hội. Đó là những chàng trai mạnh khỏe hóa trang bằng bùn đất và lá cây, xuất hiện trong sự reo hò của đám đông, trong thanh âm dồn dập của chiêng trống. Họ bắt chước điệu đi của khỉ, của những con vật. Họ múa và làm trò. Đám đông vây kín những Pram, hò hét cổ vũ đến khản đặc cả tiếng. Họ đi một vòng đi quanh nhà mồ cùng đội xoang và chiêng, 2 Pram tiếp tục đi quanh nhà mồ hoang phế từ nhiều chục năm trước. Đó cũng là hình ảnh huyên náo cuối cùng, là đỉnh điểm cuối cùng của lễ hội.

Họ xuất hiện chớp nhoáng và biến mất như những bóng ma. Sau khi hình bóng Pram không còn, một sự vắng lặng đến lạnh lùng ngay trong khu nhà mồ mà mới phút trước còn náo nhiệt. Khi bóng chiều dần ngả trên bóng cây đa xòe tán rộng của khu nhà mồ, mọi người sau đó lục tục kéo nhau ra về. Già làng Rơ Châm Đo (làng Kép 1, xã Ia Mơ Nông, huyện Chư Pah, tỉnh Gia Lai) giải thích, sau lễ bỏ mả, người sống không còn ràng buộc gì với người chết nữa, chấm dứt việc cơm nước cho người chết hằng ngày. Thay vào đó, đã có những nô lệ đến phục vụ, hầu hạ người đã khuất, đó chính là những Pram. Chỉ đúng vào giữa trưa, khi mặt trời chiếu thẳng đỉnh đầu, người ta mới có cơ hội để “chạm mặt” được với những Pram. Qua thời khắc này, Pram sẽ biến mất, trở về với thế giới khác để phục vụ những người chết lúc này đã được tái sinh trên cõi Atâu.

Theo quan niệm của đồng bào Gia Rai, Pram chính là những nô lệ đến phục vụ, hầu hạ người đã khuất.
Theo quan niệm của đồng bào Gia Rai, Pram chính là những nô lệ đến phục vụ, hầu hạ người đã khuất.

Để được hóa thân thành những Pram, phải là những thanh thiếu niên khỏe mạnh chưa lập gia đình và được dân làng yêu mến. Không những thế, các Pram biết đánh cồng chiêng, biết biểu diễn trò vui và phải biến hóa làm sao để người làng không ai nhận ra, nếu không muốn hồn ma bắt người mình theo. Theo sau những Pram có cả đội cồng chiêng vừa đi vừa khua chiêng, múa trống hưởng ứng. Cuộc huyên náo chỉ diễn ra nửa tiếng đồng hồ, sau đó những Pram mất hút trong những lùm cây. Bỏ lại phía sau những tiếng “Thập thong! Thập thong!” của dàn ching chiêng ngân lên thiết tha réo rắt. Khi những Pram đột ngột biến mất cũng là lúc buổi lễ kết thúc.

Có lẽ biết ơn những “nô lệ của hồn ma” đã thay người sống phục vụ người đã khuất sau ngày bỏ mả, những Pram đi đến đâu đều được dân làng cho thức ăn, vật dụng đến đó, như nắm cơm trắng gói trong lá chuối, miếng thịt bò, con cá khô... Buồn vui rồi cũng khép lại. Người sống và người đã khuất cũng trọn vẹn nghĩa tình sau lễ Pơthi.

Những Pram hóa trang bùn đất, đeo mặt nạ nhảy múa trong Lễ Pơ thi
Những Pram hóa trang bùn đất, đeo mặt nạ nhảy múa trong Lễ Pơ thi

Khi Pram được biến cải...  

Tây Nguyên mùa Xuân không chỉ đẹp ở thị giác với những thảm màu đa sắc trải lên những thảo nguyên, ở đó còn là mùa lễ hội của âm thanh với dàn hòa âm của tiếng cồng chiêng, t’rum, trống hơgơr prong, đàn goong, bro, k’lông pút, t’rưng... âm vang trên những bản làng, ngân xa ra khỏi nhà Rông để đến với tận “cha trời, mẹ đất” trong mùa lễ hội. Dù đời sống đã có nhiều đổi thay, những lễ hội được tổ chức nhiều hơn để đồng bào trên dãy Trường Sơn - Tây Nguyên gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa dân tộc mình. Người Gia Rai hay Ba Na, Ê Đê hay M’nông ở khắp miền cao nguyên cũng thế, vẫn chỉ mong hồn cốt văn hóa của mình được giữ gìn truyền đời để mỗi lần được gặp nhau, đôi bàn tay nắm lấy bàn tay, cùng nhau nhảy múa, hát ca, chúc cho nhau thật nhiều sức khỏe, người sống sẽ sống tốt hơn.

Pram và Pơtual (người múa hề) diễn xuất trên đường phố mùa lễ hội.
Pram và Pơtual (người múa hề) diễn xuất trên đường phố mùa lễ hội.

Trong những Pơthi hay cả những lễ hội biểu diễn ở các hội thi nhằm bảo tồn gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc ở Tây Nguyên, những Pram hay những Pơtual đều là tâm điểm. Cuộc sống thay đổi, các Pram và Pơtual cũng biến cải, không chỉ đơn thuần là những hầu cận của người đã khuất, mà đã trở thành những nhân vật mới khuấy động không khí, gây cười, thu hút sự chú ý của đám đông. Đoàn cồng chiêng, trống vừa đi vòng tròn vừa biểu diễn. Già trẻ, trai gái cũng nhảy thành vòng tròn theo điệu nhạc. Các ghè rượu được buộc thành hàng vào những cây tre và được chia thành từng khu cho cuộc vui càng đông, càng sôi động. Xuyên suốt lễ hội, những ché rượu cần cứ vơi lại đầy níu chân người đi. Lúc này thanh niên trai tráng trong làng rủ nhau đến nơi có nguồn nước bôi bùn, đất lên người, đeo mặt nạ được làm từ bẹ chuối sao cho kinh dị để càng giống với các Pram. Để rồi khi đám đông đang ồn ào huyên náo nói cười bỗng dưng ngưng bặt. Mọi con mắt đổ dồn về phía bến nước, nơi những Pram hay những Pơtual (người múa hề) xuất hiện.

Pram đeo mặt nạ, tạo hình tóc bằng rễ cây, mặc bộ trang phục kết bằng lá chuối khô xuất hiện trong lễ hội đường phố
Pram đeo mặt nạ, tạo hình tóc bằng rễ cây, mặc bộ trang phục kết bằng lá chuối khô xuất hiện trong lễ hội đường phố

Pram hay Pơtual mang nhiều ý nghĩa khác nhau nhưng trong một số nghi lễ, Pram mang ý nghĩa xua đuổi tà ma, ác quỷ, thì các Pơtual lại đảm trách làm người múa hề. Thông thường các Pram sẽ do nam đảm nhận, còn các Pơtual sẽ do nữ sắm vai. Cùng với các Pram, các Pơtual nữ liên tục làm trò hề bằng cách nhe răng, thè lưỡi, trợn mắt, chòng ghẹo khán giả xung quanh khiến ai nấy đều ngạc nhiên, thích thú. Đội cồng chiêng nối gót phía sau với những thanh âm hào hứng, rộn rã, thu hút người xem.

 Cứ thế, giữa âm thanh lúc trầm, lúc bổng của cồng chiêng và những nhạc cụ truyền thống làm bằng tre nứa, những vòng xoang uyển chuyển của trai gái hòa nhịp những hoạt cảnh được thể hiện bằng những chú hề đeo mặt nạ ma quỷ, vung tay, vung chân nhảy múa cùng với giáo mác, gươm dao, những bộ trang phục bằng vỏ cây, lá cây hoặc được làm bằng cỏ tranh, những bước đi cà kheo nhanh nhạy của các chàng trai…, đã tái hiện một cách sinh động, chân thực về cuộc sống, sinh hoạt, lao động, sản xuất, đời sống văn hóa tâm linh, tinh thần của cộng đồng các dân tộc miền cao nguyên này.

Sự xuất hiện của Pơtual (múa hề) được xem là những “bậc thầy” hóa trang tại các lễ hội của cộng đồng.
Sự xuất hiện của Pơtual (múa hề) được xem là những “bậc thầy” hóa trang tại các lễ hội của cộng đồng.

Xưa kia, đồng bào Tây Nguyên cải dạng với chủ ý dọa dẫm, xua đuổi thú dữ. Ngày nay, cuộc sống thay đổi, các Pram và Pơtual biến cải thành những nhân vật khuấy động không khí, gây cười, thu hút sự chú ý của đám đông tại các lễ hội. Họ có thể là trẻ con, thanh niên có khiếu diễn tấu, thậm chí là phụ nữ. Nhiều Pram và Pơtual còn giao lưu, chọc ghẹo khán giả xung quanh khiến ai cũng thích thú.

Những lễ hội, những Pơthi diễn ra trong mùa Xuân cứ thu hút là vậy, xoay theo vòng xoang đến tàn đống lửa này thì đốt lên đống lửa khác. Ai xoang cứ xoang, ai chiêng cứ chiêng, ai say cứ say cho hồn mênh mang. Với tôi, những con người nơi đây luôn là một sự bí ẩn. Nó bí ẩn như mảnh đất Tây Nguyên mà họ đang sống vậy.

Già làng và Pram trong lễ hội
Già làng và Pram trong lễ hội
Ý kiến độc giả
Mã bảo mật
Tin cùng chuyên mục
Một đêm ở điểm hẹn Nàng Màn

Một đêm ở điểm hẹn Nàng Màn

Tôi đã gặp ở Con Cuông những đêm hội rượu cần chếnh choáng men say. Tôi cũng đã gặp ở Con Cuông những đêm giã bạn bên ánh lửa nồng nàn trong mắt, cuốn hút và mời mọc… Đêm nay, tôi cũng đã bắt gặp lại những điều như thế và còn hơn thế ở “Điểm hẹn Nàng Màn”.
Tin nổi bật trang chủ
Quảng Ngãi: Bảo tồn ngôn ngữ các DTTS bằng cơ sở dữ liệu điện tử

Quảng Ngãi: Bảo tồn ngôn ngữ các DTTS bằng cơ sở dữ liệu điện tử

Công tác Dân tộc - T.Nhân-H.Trường - 3 giờ trước
Có thể nói, ngôn ngữ là “hồn cốt” của mỗi dân tộc. Hầu hết các dân tộc đều có ngôn ngữ riêng, nhiều dân tộc có chữ viết riêng. Tuy nhiên, một vấn đề đáng lo ngại là ngôn ngữ của DTTS trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi đang có nguy cơ bị mai một. Vì vậy, việc bảo tồn, gìn giữ ngôn ngữ các DTTS là vấn đề cấp thiết.
Đắk Lắk: Khám, chữa bệnh và tư vấn miễn phí cho 40 trẻ bại não

Đắk Lắk: Khám, chữa bệnh và tư vấn miễn phí cho 40 trẻ bại não

Sức khỏe - Lê Hường - 3 giờ trước
Ngày 19/4, Bệnh viện Đại học Y dược Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk đã phối hợp với Hội Gia đình trẻ bại não Việt Nam tổ chức chương trình nhân đạo “Khám, chữa bệnh và tư vấn chăm sóc răng miệng cho trẻ bại não năm 2024”.
Hậu Giang: Hưởng ứng, tôn vinh “Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam”

Hậu Giang: Hưởng ứng, tôn vinh “Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam”

Tin tức - Như Tâm - 3 giờ trước
Tối 19/4, tại Trung tâm Văn hóa tỉnh, Ban Dân tộc phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hậu Giang đã tổ chức Liên hoan Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Hậu Giang năm 2024 và Hưởng ứng “Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam”.
Sôi nổi Hội thao chào mừng Kỷ niệm 78 năm ngày truyền thống cơ quan công tác dân tộc

Sôi nổi Hội thao chào mừng Kỷ niệm 78 năm ngày truyền thống cơ quan công tác dân tộc

Công tác Dân tộc - T.Nhân-N.Triều - 4 giờ trước
Ngày 20/4, tại sân vận động Tp.Quy Nhơn (Bình Định), sau khi diễn ra Lễ khai mạc Hội thao chào mừng Kỷ niệm 78 năm ngày truyền thống các cơ quan công tác dân tộc lần thứ XI năm 2024, các vận động viên của 15 Ban Dân tộc các tỉnh khu vực miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đã bước vào các cuộc tranh tài, thi đấu thể thao sôi nổi.
Nhiều hoạt động hấp dẫn trong Ngày hội Văn hóa - Du lịch tỉnh Sóc Trăng tại Hà Nội

Nhiều hoạt động hấp dẫn trong Ngày hội Văn hóa - Du lịch tỉnh Sóc Trăng tại Hà Nội

Sắc màu 54 - Thúy Hồng - 4 giờ trước
Trong khuôn khổ các hoạt động chuỗi sự kiện Ngày văn hóa các dân tộc Việt Nam, sáng 20/4/2024, ngày hội Văn hóa - Du lịch lần thứ I của Sóc Trăng được tổ chức tại Làng văn hoá các dân tộc Việt Nam. Đây là dịp để giao lưu văn hóa Nghệ thuật dân ca, dân vũ, ẩm thực, quảng bá du lịch…các vùng miền.
Vấn đề - Sự kiện (Tuần 16): Biến tướng trào lưu chữa lành

Vấn đề - Sự kiện (Tuần 16): Biến tướng trào lưu chữa lành

Xuất phát từ những tổn thương về mặt tâm lý, áp lực trong cuộc sống, học tập, gia đình... mong muốn tìm một “điểm tựa”, nhiều người đã chọn các biện pháp để “chữa lành”. Hiểu đơn giản, đây là thuật ngữ chỉ các biện pháp giúp phục hồi về mặt cảm xúc, cải thiện về tâm hồn lẫn thể chất theo hướng tích cực hơn dựa vào các phương pháp khác nhau. Khái niệm này đã có từ lâu trong ghi chép của các tôn giáo, trong thời gian gần đây, đang phổ biến do sự ưa chuộng của giới trẻ. Tuy nhiên, nhiều người đã lợi dụng việc chữa lành này để trục lợi, khiến nạn nhân tiền mất tật mang. Chương trình Vấn đề - Sự kiện của Báo Dân tộc và Phát triển hôm nay sẽ bàn về Biến tướng trào lưu chữa lành.
Giông lốc tại các tỉnh miền núi phía Bắc gây thiệt hại về nhà ở và hoa màu

Giông lốc tại các tỉnh miền núi phía Bắc gây thiệt hại về nhà ở và hoa màu

Trang địa phương - T.Hợp - 4 giờ trước
Trận mưa to kèm theo giông lốc đêm 19/4 rạng sáng 20/4 tại các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Yên Bái, Tuyên Quang đã gây thiệt hại về nhà ở và hoa màu của nhân dân.
Phú Yên: Tổ chức 12 Hội nghị tập huấn tuyên truyền giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống

Phú Yên: Tổ chức 12 Hội nghị tập huấn tuyên truyền giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống

Công tác Dân tộc - T.Nhân - 4 giờ trước
Nhằm giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống (TH&HNCHT) trong vùng đồng bào DTTS và miền núi, thời gian qua, Ban Dân tộc tỉnh Phú Yên đã có nhiều hoạt động phối hợp với UBND các xã vùng đồng bào DTTS và miền núi đặc biệt khó khăn trên địa bàn 3 huyện Sông Hinh, Sơn Hòa, Đồng Xuân của tỉnh, bước đầu đã mang lại hiệu quả thiết thực.
U23 châu Á: Chiến thắng Malaysia, U23 Việt Nam mở rộng cửa vào vòng trong

U23 châu Á: Chiến thắng Malaysia, U23 Việt Nam mở rộng cửa vào vòng trong

Thể thao - Hoàng Quý - 4 giờ trước
Trong lượt trận thứ 2 bảng D vòng chung kết U23 châu Á, U23 Việt Nam đã có chiến thắng dễ dàng trước U23 Malaysia với tỷ số 2-0. Đội tuyển U23 Việt Nam có được 6 điểm sau 2 lượt trận, ghi được 5 bàn và để thủng lưới 1 bàn.
Bế mạc và trao giải Hội thao kỷ niệm 78 năm ngày truyền thống cơ quan công tác dân tộc

Bế mạc và trao giải Hội thao kỷ niệm 78 năm ngày truyền thống cơ quan công tác dân tộc

Công tác Dân tộc - T.Nhân-H.Trường - 4 giờ trước
Sau một ngày tham gia tranh tài sôi nổi, tối 20/4, tại Tp.Quy Nhơn, tỉnh Bình Định đã diễn ra Lễ bế mạc và trao giải cho các đoàn tham gia Hội thao kỷ niệm 78 năm ngày truyền thống cơ quan công tác dân tộc (3/5/1946 - 3/5/2024). Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc (UBDT) Hầu A Lềnh tham dự Lễ bế mạc Hội thao và trao giải cho các đoàn vận động viên.
Hà Giang: Mưa lớn khiến nhà bị sập, bé gái 5 tuổi tử vong

Hà Giang: Mưa lớn khiến nhà bị sập, bé gái 5 tuổi tử vong

Tin tức - Vũ Mừng - 4 giờ trước
Một bé gái 5 tuổi tại Hà Giang đã tử vong sau vụ sập nhà do mưa to và gió lớn.