Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Vẻ đẹp tâm hồn của dân tộc Tày qua tục ngữ, thành ngữ

PV - 15:13, 22/08/2022

Cũng như nhiều dân tộc khác, dân tộc Tày có đời sống văn hóa phong phú với những câu tục ngữ, thành ngữ phản ánh nhận thức và quan niệm của nhân dân về lao động, về các hiện tượng thiên nhiên, về ứng xử, đạo đức… bằng ngôn ngữ hiện thực, súc tích, sinh động, giàu tính hình tượng. Kho tàng đó tiêu biểu cho lời ăn tiếng nói và là tài sản tinh thần chung của dân tộc Tày.

Bản sắc dân tộc Tày được phát huy thông qua trang phục truyền thống
Bản sắc dân tộc Tày được phát huy thông qua trang phục truyền thống

Tục ngữ về lao động sản xuất nảy sinh trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên của người dân lao động. Đó là những kinh nghiệm lâu đời và có tính chất tập thể rút ra trong quá trình quan sát các hiện tượng thiên nhiên, quá trình dùng sức người biến cải thiên nhiên, quá trình xây dựng kỹ thuật sản xuất. Những kinh nghiệm này được đúc kết, dần dần được phổ biến rộng rãi và trở thành tri thức về khoa học tự nhiên của người dân lao động.

Lao động nông nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện thời tiết, khí hậu. Trong lao động sản xuất, người dân luôn chú ý nhận xét, theo dõi các hiện tượng thời tiết, do vậy tục ngữ nói về các hiện tượng thời tiết thể hiện óc nhận xét tinh tế của người dân: Quằng lếch le noòng, quằng thoòng le lẹng (vòng vầng trăng màu xám sắt là mưa, vòng vầng trăng màu sáng đồng là nắng). Hay quan sát thiên nhiên: Phầy mẩy khiềng le đét, phầy mẩy héc le pjân (khi thấy lửa cháy lẹm phần muội đen bám ở kiềng là trời sẽ nắng, khi thấy lửa cháy lẹm ở trôn chảo là trời mưa); Thoong Phung khước le lẹng, Thoong Cánh khước le noòng (khi thác Thoong Phung gào réo thì trời sẽ khô hạn, khi nghe thác Thoong Cánh gào réo thì sẽ có mưa lũ. Hai thác này đều nằm trên sông Quây Sơn); Mật thay xáy chuyên rằng, noòng thuốm khằn nặm qua (khi thấy kiến chuyển tổ thì trời sắp mưa to).

Trong quá trình sản xuất từ đời nọ sang đời kia, người dân tích lũy được nhiều kinh nghiệm về quy luật diễn biến của thời tiết, tổng hợp được tương đối chính xác tình hình khí hậu trong cả năm. Những kinh nghiệm này có nhiều điểm phù hợp với lý luận khoa học, có tác dụng nhất định trong việc đấu tranh với thiên tai để đảm bảo sản xuất có hiệu quả. Slíp co lả bấu tấng hả co thua (mười cây trồng muộn không bằng năm cây trồng sớm, vì trồng sớm kịp thời vụ năng suất sẽ cao hơn). Hay nói về kinh nghiệm và kỹ thuật trồng trọt: Nặm dú cốc lưu niên bấu tấng nặm thượng thiên lồng áp (nước là cần thiết nhất trong sản xuất, nhưng nước mưa là tốt nhất cho sản xuất); Mác phầy út rù đăng lồng chả (quả dâu da đút lọt lỗ mũi thì gieo mạ). Hoặc câu: Nựa bươn chiêng bấu phảy/Khẩy bươn hả bấu nòn (thịt tháng Giêng không tiết kiệm/Ốm đau trong tháng Năm không nằm), ý nói tháng Giêng là tháng đã thu hoạch xong mùa vụ sản xuất trong năm, thời gian nhàn rỗi hơn và cũng là dịp Tết, các món ăn được chuẩn bị nhiều và tốt hơn; tháng Năm là tháng tập trung sản xuất vụ mùa, thời gian không rảnh rỗi, khi ốm đau phải liệu tính đi làm kẻo chậm mùa vụ. Quai chướng chả/vả chướng nà (khôn chăm mạ/dại chăm lúa).

Tục ngữ, thành ngữ phản ánh một số nét chính điều kiện, phương thức lao động và một số đặc điểm của đời sống, bên cạnh đó còn phản ánh những đặc điểm sinh hoạt xã hội và gia đình, sinh hoạt vật chất và tinh thần của người Tày. Có nhiều câu phản ánh những tập tục sinh hoạt hằng ngày về mọi mặt (ăn, ở, mặc, cưới xin, ma chay, hội hè…): Nà bười đuổi chả/Lục mả đuổi nồm (Lúa tốt vì mạ/Con lớn vì sữa mẹ); Khửn đông thắc phjạ, dương nà thư bai (lên rẫy thì mang dao, đi ruộng thì mang cuốc. Đáng chú ý, có nhiều câu mang lối nói ẩn dụ, có tác dụng truyền cảm và thuyết phục mạnh mẽ để nói lên những tư tưởng thâm trầm, những khái quát rộng rãi: phjạ khồm bấu lau đẳm đảy (dao sắc không gọt được chuôi); hăn mò phằng mạ cụng phằng (thấy bò hứng ngựa cũng hứng), câu này có ý chê bai người thiếu chín chắn, thấy người khác làm mình cũng làm theo bất kể việc đó đúng hay sai và có hợp với mình hay không.

Nếu người trí thức thời xưa thường dùng các lời lẽ của thánh hiền để làm chỗ dựa cho ý kiến của mình thì nhân dân lao động dùng những câu tục ngữ, thành ngữ để khẳng định những điều nhận xét, giải thích hoặc khuyên răn theo thế giới quan và nhân sinh quan của mình: Phạ bấu slống ngần, bân bấu slống cúa (trời đất không cho tiền bạc, của cải); Ngần sèn dú tẩư tôm vô sổ, cần rầư mì công khỏ đảy kin (tiền nong của cải ở dưới đất thì nhiều vô kể, ai chăm chỉ chịu khó làm thì được ăn); Pỏ hẩư nà tẩư rườn, đây hơn pỏ hẩư hóm ngần pẻng (bố mẹ cho đám ruộng tốt hơn việc bố mẹ cho một hòm tiền bạc); Cúa tin mừng nặm bó, cúa pỏ mẻ nặm noòng (của cải mình tự làm ra thì có mãi như nước mỏ thường xuyên chảy ra, của cải của bố mẹ thì như nước lũ ập về rồi cạn hết); Tua cáy tốp pích slam pày dắng khăn (con gà vỗ cánh ba lần mới gáy), ý nói trước khi nói ra phải suy nghĩ kỹ; Hết ngày kin bấu lẹo, khột khẻo kin bấu đo (thật thà ăn không hết, gian giảo ăn đâu no).

Đặc biệt, có những câu mới xuất hiện khẳng định tư tưởng tốt đẹp, trong đó nổi bật lên mối quan hệ (biết ơn) giữa lãnh tụ và quần chúng: Kin mác nhằng chứ cốc chứ co/Nhân dân chứ Bảc Hồ mại mại (ăn quả còn nhớ gốc nhớ cây, nhân dân nhớ Bác Hồ mãi mãi).

Tục ngữ, thành ngữ của dân tộc Tày phản ánh khá đầy đủ những đức tính của nhân dân lao động như cần cù, kiên trì, tinh thần lạc quan, óc thực tế, ý thức cao về cái đẹp của tâm hồn, về danh dự, nết thật thà…, vừa tổng kết những kinh nghiệm sống vừa thể hiện lý tưởng sống, có giá trị giáo dục sâu sắc, bao hàm những phần tinh hoa nhất của tính cách dân tộc, truyền thống dân tộc Tày./.

Ý kiến độc giả
Mã bảo mật
Tin cùng chuyên mục
Kinh nghiệm nuôi dạy, giáo dục con trẻ của người Thái Nghệ An

Kinh nghiệm nuôi dạy, giáo dục con trẻ của người Thái Nghệ An

Trong cuốn sách "Người Thái ở miền tây Nghệ An" của Tiến sĩ Dân tộc học Vi An, ông dành một phần để viết về tục lệ sinh đẻ và kinh nghiệm nuôi dạy con cái của cộng đồng người Thái. Theo ông, người Thái ở Nghệ An thường dạy con 5 thứ phải “biết” đó là: ở, ăn, đi, nói và làm.
Tin nổi bật trang chủ
Bắc Giang: Khai mạc trưng bày chuyên đề

Bắc Giang: Khai mạc trưng bày chuyên đề "Dấu thiêng Phật giáo vùng Tây Yên Tử - Di vật ngàn năm từ lòng đất”

Tin địa phương - Mỹ Dung - 2 giờ trước
Sáng 1/2, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Giang tổ chức Khai mạc trưng bày chuyên đề "Dấu thiêng Phật giáo vùng Tây Yên Tử - Di vật ngàn năm từ lòng đất". Đây là một trong những hoạt động trong khuôn khổ Lễ khai hội Xuân Tây Yên Tử và khai mạc Tuần Văn hóa - Du lịch tỉnh Bắc Giang 2023.
Kiên Giang: Phát động “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ” trên huyện biên giới Giang Thành

Kiên Giang: Phát động “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ” trên huyện biên giới Giang Thành

Tin địa phương - M.Triết - M.Thành - 2 giờ trước
Sáng 1/2, tại Đồn Biên phòng Phú Mỹ, Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Kiên Giang phối hợp cùng Huyện ủy, UBND huyện Giang Thành tổ chức Lễ phát động “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ” Xuân Quý Mão 2023 trên địa bàn huyện biên giới.
Gia Lai sẽ xây dựng 6 mô hình Nhà rông - Bến nước truyền thống của dân tộc Ba Na, Gia Rai

Gia Lai sẽ xây dựng 6 mô hình Nhà rông - Bến nước truyền thống của dân tộc Ba Na, Gia Rai

Tìm trong di sản - Ngọc Thu - 3 giờ trước
Là một trong các nội dung, dự án thành phần thuộc Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2023 - 2025, Dự án khôi phục Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên sẽ được tỉnh Gia Lai triển khai xây dựng 6 mô hình, gồm 6 nhà rông truyền thống và 6 bến nước truyền thống; mỗi năm xây dựng 2 mô hình, bắt đầu từ năm 2023.
Lạc Dương (Lâm Đồng): Từng bước nâng cao đời sống đồng bào DTTS

Lạc Dương (Lâm Đồng): Từng bước nâng cao đời sống đồng bào DTTS

Chính sách dân tộc - PV - 3 giờ trước
Là địa phương có gần 70% dân số là đồng bào DTTS, huyện Lạc Dương luôn quan tâm đến công tác và chính sách dân tộc. Thông qua thực hiện các chính sách đầu tư, hỗ trợ phát triển kinh tế, đời sống đồng bào DTTS không ngừng được nâng lên.
Hai học sinh với đề tài khoa học giúp giảm áp lực trong học tập

Hai học sinh với đề tài khoa học giúp giảm áp lực trong học tập

Giáo dục - PV - 3 giờ trước
Đề tài về giảm áp lực học tập của hai em Văn Duy Phúc và Ngô Khánh Nam, Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn (TP. Nha Trang, Khánh Hòa) đã đoạt giải Nhất Cuộc thi Khoa học kỹ thuật học sinh trung học cấp tỉnh năm học 2022-2023.
Lễ cúng rừng đầu năm mới của đồng bào Dao ở Lào Cai

Lễ cúng rừng đầu năm mới của đồng bào Dao ở Lào Cai

Từ lâu, Lễ cúng thần rừng đã trở thành nét đẹp trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Dao ở Lào Cai. Lễ cúng diễn ra trong những ngày đầu năm, với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân bản khỏe mạnh, cây rừng xanh tươi. Với người Dao, đây là nghi lễ hết sức linh thiêng.
Hậu Giang Họp mặt Kỷ niệm 93 năm ngày thành lập Đảng

Hậu Giang Họp mặt Kỷ niệm 93 năm ngày thành lập Đảng

Tin địa phương - Văn Linh - 3 giờ trước
Chiều 31/1, Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Hậu Giang long trọng tổ chức Họp mặt Kỷ niệm 93 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930 - 3/2/2023) với sự tham gia của lãnh đạo, nguyên lãnh đạo tỉnh Hậu Giang, các vị cao niên tuổi Đảng.
Ngược núi tiêm vắc xin phòng Covid-19

Ngược núi tiêm vắc xin phòng Covid-19

Sức khỏe - PV - 4 giờ trước
Ở các bản làng biên giới xa xôi trên dọc dài dãy Trường Sơn hùng vĩ… những mũi vắc xin phòng Covid-19 đến được với đồng bào DTTS là rất nhiều nỗ lực của những “chiến sĩ áo trắng” ngành Y tế Quảng Bình.
Cà Mau - Điểm du lịch không nên bỏ lỡ

Cà Mau - Điểm du lịch không nên bỏ lỡ

Du lịch - Uyển Nhi - 4 giờ trước
Cà Mau là tỉnh ven biển ở cực Nam nằm trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Đến với Cà Mau bạn sẽ được thăm cột mốc Tọa độ Quốc gia, ngắm rừng, biển trời bao la, dưới tán rừng là những đầm tôm, ruộng lúa cùng các vườn cây ăn trái, sân chim tự nhiên, với nhiều loại chim quý hiếm… Ngoài ra, bạn có thể tham gia các lễ hội truyền thống như Lễ hội nghinh Ông, vía Bà, đua ghe ngo… mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc nơi đây cũng là một trải nghiệm khó quên.
Bình Phước: Gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Bình Phước: Gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Trang địa phương - PV - 4 giờ trước
Xã Tân Hòa, huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước có gần 51,6% dân cư là đồng bào DTTS, chủ yếu là người Tày, Nùng di cư từ các tỉnh miền núi phía Bắc vào sinh sống. Họ mang theo những nét văn hóa truyền thống độc đáo, tạo nên sự phong phú, đa dạng trong đời sống văn hóa, tinh thần ở khu dân cư. Trong những năm qua, Đảng ủy, UBND xã Tân Hòa chú trọng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Tày, Nùng để gìn giữ cho thế hệ mai sau.
Kon Tum ra quân xây dựng nông thôn mới

Kon Tum ra quân xây dựng nông thôn mới

Tin địa phương - Ngọc Thu - 4 giờ trước
Những ngày đầu năm mới 2023, nhằm tạo khí thế thi đua, lao động, sản xuất trong toàn tỉnh, các địa phương tỉnh Kon Tum đã đồng loạt tổ chức ra quân xây dựng nông thôn mới.