Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Chữ và nghĩa: "Ra Tết" và "ra Giêng"

PV - 10:27, 09/02/2022

“Hôm nay, cúng xong ông Công ông Táo là nghỉ rồi. Hẹn mọi người ra Tết ta gặp nhau nhé”; “Mọi việc cuối năm đang quá nhiều thế này thì việc của em chắc ra Giêng người ta mới giải quyết”… Người ta vẫn hay nói với nhau những câu đại loại như thế mỗi khi năm hết Tết đến hay Tết đến Xuân về.

Ảnh minh họa
Ảnh minh họa

Ta thấy cả hai tổ hợp (“ra Tết”, “ra Giêng”) có cấu trúc “ra + X” và cấu trúc này mang một nét nghĩa riêng biệt.

“Ra, vào, lên, xuống” là 4 động từ chuyển động có hướng phổ dụng trong tiếng Việt. Từ điển tiếng Việt (Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020) phân động từ “ra” thành 10 nét nghĩa, trong đó có nét nghĩa được dùng với cấu trúc “ra + X” này: Dùng chỉ người hay sự vật “qua khỏi một thời gian nào đó, bước sang một đơn vị thời gian mới”. “Thời gian mới” ở đây là “Giêng” (tháng Giêng) và “Tết” (Tết Nguyên đán).

“Khoảng thời gian nào đó” phải “bước qua” là cái mốc đánh dấu hết năm cũ để sang “một đơn vị thời gian mới” là cái Tết dân tộc cổ truyền, là tháng Giêng - tháng đầu năm (Âm lịch) trong tổng số 12 tháng. Khoảng thời gian này, với mỗi người Việt chúng ta là rất đáng nhớ.

Nhưng chiết đoạn thế nào để định vị chính xác thời gian “Tết” và “Giêng”?

Khi ai đó nói: “Ra Tết sẽ tính” thì “ra Tết” được hiểu là “ra ngoài phạm vi Tết”. Theo quan niệm dân gian thì thời gian này sẽ từ 23 tháng Chạp đến mồng 10 tháng Giêng (Âm lịch). Trong khoảng thời gian này, người ta có thể thêm định ngữ “Tết” vào bất kỳ một ngày nào đó: 23 Tết, 30 Tết, mồng 1 Tết, mồng 10 Tết. Ngày 22, chưa tới ngày cũng ông Công ông Táo (23) dù có tất bật chuẩn bị cho Tết đến mấy nhưng nếu nói “22 Tết” là không ổn. Cũng không ai chấp nhận nếu ai đó nói “11, 12, 13, 14 Tết” hay “15 Tết” (ngày 15 -Rằm tháng Giêng, sang một cái Tết khác: Tết Nguyên tiêu).

Còn khi ai đó nói: “Ra Giêng sẽ tính” thì “ra Giêng” được hàm chỉ “trong phạm vi tháng Giêng”. Tháng này sẽ có 30 ngày (hoặc 29 ngày, nếu tháng thiếu). Như vậy, phải chăng thời gian của tổ hợp “ra Giêng” dài hơn “ra Tết”? Cũng chưa hẳn thế, thời gian “ngoài Tết” có thể rất rộng. Chẳng hạn, nếu ai nói: “Việc ấy cuối tháng Chạp này thế là không lo được rồi. Thôi ta đành phải lên kế hoạch ra ngoài Tết vậy” thì thời gian “ngoài Tết” có thể qua tháng Giêng, kéo tiếp sang tháng 2 và tháng 3 cũng nên.

Chắc nhiều người còn nhớ vở hài kịch “Ra Giêng anh cưới em” có những câu: “Em ơi anh vẫn chờ/ Hữu duyên mà thiên lý ngộ/ Như đôi chim sổ lồng/ Ruộng sạ anh gieo chín vàng bìm bịp nó kêu nước lên/ Ra Giêng anh cưới em”. “Ra giêng anh cưới em” đó là lời hứa, lời ước hẹn. Nếu người nào đó nói như vậy thì chuyện cưới xin kia phải thực hiện “trong phạm vi tháng Giêng” mới đúng lời hứa. Cũng như ai đó nói “Ra Giêng tôi trả nợ”, “Ra Giêng sẽ cất nhà” thì những sự tình này phải diễn ra trong tháng Giêng (chứ không thể “lân” sang tháng nào khác).

Tiếng Việt có cặp trái nghĩa “trong/ ngoài”.“Trong” là “phía sau, so với phía trước, theo một trục định vị được coi là trung tâm”. “Ngoài” là “phía trước, so với phía sau”. Các cặp “trong Tết/ ngoài Tết”, “trong năm/ ngoài năm” cũng được hình thành từ nét nghĩa đối lập “trong/ ngoài” đó. “Ra Tết” tức là “ngoài Tết” (đối lập với “trong Tết”). Nhưng “ra Giêng” (ngoài Giêng) lại không có “trong Giêng”. Cũng bởi khoảng thời gian của Tết bao trùm lên cả năm cũ và năm mới, trong khi tháng Giêng đứng “độc lập” không liên kết.

Ra Giêng và ra Tết

Cứ tưởng là giống nhau

Nhưng nhẩn nha đối chiếu

Ra Tết lại đi sau.

Tin cùng chuyên mục
Vẻ đẹp tâm hồn của dân tộc Tày qua tục ngữ, thành ngữ

Vẻ đẹp tâm hồn của dân tộc Tày qua tục ngữ, thành ngữ

Cũng như nhiều dân tộc khác, dân tộc Tày có đời sống văn hóa phong phú với những câu tục ngữ, thành ngữ phản ánh nhận thức và quan niệm của nhân dân về lao động, về các hiện tượng thiên nhiên, về ứng xử, đạo đức… bằng ngôn ngữ hiện thực, súc tích, sinh động, giàu tính hình tượng. Kho tàng đó tiêu biểu cho lời ăn tiếng nói và là tài sản tinh thần chung của dân tộc Tày.
Tin nổi bật trang chủ
Lung linh Mường Lò: Những vòng Xòe bất tận... (Bài 2)

Lung linh Mường Lò: Những vòng Xòe bất tận... (Bài 2)

Lễ đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh "Nghệ thuật Xòe Thái" là di sản văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại, là sự kiện được cộng đồng dân tộc Thái và Nhân dân khắp cả nước đón chờ đã diễn ra đêm 24/9. Mặc dù đêm diễn ra sự kiện, thời tiết có mưa nặng hạt, nhưng không ngăn được sợi dây gắn kết cộng đồng và tình yêu Xòe trong của cộng đồng người Thái. Ngọn lửa đêm vẫn rực cháy, những bàn tay nắm chặt nhau tạo nên những vòng Xòe bất tận...
Thịt bò kiến đốt - đặc sản của Tam Đảo

Thịt bò kiến đốt - đặc sản của Tam Đảo

Ẩm thực - Nguyệt Anh - 6 phút trước
Thịt bò kiến đốt là món ăn đặc sản độc đáo của người dân huyện Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc). Món ăn có tên rất lạ tai, lạ miệng, mang hương vị rất đặc trưng này này cũng được người dân chế biến rất độc đáo.
Cao Bằng: Hơn 200 nghệ nhân, diễn viên tham gia Liên hoan hát Then, đàn Tính

Cao Bằng: Hơn 200 nghệ nhân, diễn viên tham gia Liên hoan hát Then, đàn Tính

Sắc màu 54 - Nguyệt Anh - 2 giờ trước
Ngày 30/9, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng tổ chức Liên hoan hát Then-đàn Tính lần thứ 3, năm 2022; với 10 đoàn gồm 205 nghệ nhân, diễn viên quần chúng ở 10 huyện, thành phố trong tỉnh, mang đến cho khán giả 40 tiết mục đầy bản sắc và độc đáo.
Nghệ An: Ban Dân tộc tỉnh Ký kết Chương trình phối hợp công tác với các sở, ban, ngành

Nghệ An: Ban Dân tộc tỉnh Ký kết Chương trình phối hợp công tác với các sở, ban, ngành

Công tác Dân tộc - Thanh Hải - 2 giờ trước
Chiều nay 30/9, Ban Dân tộc tỉnh Nghệ An đã tổ chức Lễ ký kết Chương trình phối hợp công tác giữa Ban Dân tộc với các sở, ban, ngành cấp tỉnh giai đoạn 2022 - 2025. Đây là hoạt động đã được triển khai trong nhiều năm qua và tiến hành tái ký kết 5 năm tới.
Đề xuất tăng kinh phí hỗ trợ để có nhiều tác phẩm báo chí chất lượng cao

Đề xuất tăng kinh phí hỗ trợ để có nhiều tác phẩm báo chí chất lượng cao

Tin tức - Ngọc Ánh - 2 giờ trước
Sáng 30/9/2022, tại tỉnh Vĩnh Phúc, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức Hội nghị Tổng kết công tác hỗ trợ tác phẩm báo chí chất lượng cao, giai đoạn 2016-2020, triển khai chương trình hỗ trợ giai đoạn 2021-2025. Nhiều vấn đề được Ban Tổ chức đặt ra tại Hội nghị nhằm tôn vinh, hỗ trợ sáng tạo các tác phẩm chất lượng cao, qua đó khẳng định rõ hơn vai trò, trách nhiệm của người làm báo.
Lễ công bố Tp. Gia Nghĩa hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba

Lễ công bố Tp. Gia Nghĩa hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba

Trang địa phương - Lê Hường - 3 giờ trước
Ngày 30/9, Tp. Gia Nghĩa (tỉnh Đắk Nông) vinh dự đón nhận Quyết định của Thủ tướng Chính phủ Công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới và Huân chương Lao động hạng Ba của Chủ tịch nước.
Dân tộc Giáy

Dân tộc Giáy

Dân tộc Giáy hay Nhắng, Dắng, Pâu Thìn, Pù Nà, Cùi Chu hay Xạ đều là một, nhưng phổ biến gọi là dân tộc Giáy. Tiếng Giáy thuộc ngữ chi Thái trong hệ ngôn ngữ Tai - Ka đai. Người Giáy cư chú chủ yếu ở Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu và Yên Bái với tổng số hơn 57.000 người. Hiện nay, do yêu cầu đời sống và làm việc, người Giáy cư trú tại 39 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam.
Điện Biên: Sẵn sàng cho Ngày hội giao lưu văn hóa, thể thao và du lịch vùng biên giới Việt Nam - Lào

Điện Biên: Sẵn sàng cho Ngày hội giao lưu văn hóa, thể thao và du lịch vùng biên giới Việt Nam - Lào

Tin địa phương - PV - 3 giờ trước
Ngày hội Giao lưu văn hóa, thể thao và du lịch vùng biên giới Việt Nam - Lào lần thứ III tại tỉnh Điện Biên, năm 2022 sắp diễn ra. Đến thời điểm này, các khâu chuẩn bị cho sự kiện đã cơ bản đã hoàn tất, sẵn sàng cho Ngày hội lớn.
Trải nghiệm văn hóa miền Tây Nam Bộ tại Làng Văn hóa

Trải nghiệm văn hóa miền Tây Nam Bộ tại Làng Văn hóa

Sắc màu 54 - Kim Anh - 3 giờ trước
Từ ngày 1 - 31/10, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) sẽ diễn ra các hoạt động tháng 10 với chủ đề “Ấn tượng miền Tây”. Du khách được khám phá, trải nghiệm không gian văn hóa, du lịch miền Tây, những nét văn hóa, phong tục tập quán đặc sắc của đồng bào, cùng nhiều hoạt động hấp dẫn du khách tại “Ngôi nhà chung” của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.
Thanh Hóa: Nhiều huyện miền núi bị chia cắt do mưa lớn, 1 người tử vong

Thanh Hóa: Nhiều huyện miền núi bị chia cắt do mưa lớn, 1 người tử vong

Tin địa phương - Quỳnh Trâm - 3 giờ trước
Do ảnh hưởng sau bão số 4, trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa có mưa lớn trong suốt 3 ngày qua, khiến nhiều địa phương trong tỉnh bị ngập lụt, nhiều tuyến đường bị chia cắt. Tại huyện Thạch Thành, đã có 1 người tử vong do bị lũ cuốn.
Tỉnh đoàn Gia Lai chăm lo, hỗ trợ hơn 54.000 thiếu nhi có hoàn cảnh khó khăn, vùng DTTS

Tỉnh đoàn Gia Lai chăm lo, hỗ trợ hơn 54.000 thiếu nhi có hoàn cảnh khó khăn, vùng DTTS

Xã hội - Ngọc Thu - 3 giờ trước
Theo báo cáo của Tỉnh đoàn Gia Lai, trong 5 năm (2017 - 2022), Tỉnh đoàn đã hỗ trợ, giúp đỡ cho 54.254 thiếu nhi và giúp đỡ thường xuyên 577 em thiếu nhi có hoàn cảnh đặc biệt, khó khăn, vùng DTTS. Cụ thể, đã hỗ trợ 3.891 suất quà, học bổng, giải thưởng với số tiền 861,3 triệu đồng.
Đại sứ Iran tại Việt Nam thăm và làm việc tại Lai Châu

Đại sứ Iran tại Việt Nam thăm và làm việc tại Lai Châu

Tin tức - Hà Minh Hưng - 3 giờ trước
Sáng 30/9, Bí thư Tỉnh ủy Lai Châu Giàng Páo Mỷ cùng đại diện lãnh đạo một số sở, ban, ngành tỉnh đã tiếp xã giao Ngài Ali Akbar Nazari - Đại sứ nước Cộng hòa Iran tại Việt Nam và phu nhân cùng Đoàn công tác.