Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Chữ và nghĩa: "Ra Tết" và "ra Giêng"

PV - 10:27, 09/02/2022

“Hôm nay, cúng xong ông Công ông Táo là nghỉ rồi. Hẹn mọi người ra Tết ta gặp nhau nhé”; “Mọi việc cuối năm đang quá nhiều thế này thì việc của em chắc ra Giêng người ta mới giải quyết”… Người ta vẫn hay nói với nhau những câu đại loại như thế mỗi khi năm hết Tết đến hay Tết đến Xuân về.

Ảnh minh họa
Ảnh minh họa

Ta thấy cả hai tổ hợp (“ra Tết”, “ra Giêng”) có cấu trúc “ra + X” và cấu trúc này mang một nét nghĩa riêng biệt.

“Ra, vào, lên, xuống” là 4 động từ chuyển động có hướng phổ dụng trong tiếng Việt. Từ điển tiếng Việt (Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020) phân động từ “ra” thành 10 nét nghĩa, trong đó có nét nghĩa được dùng với cấu trúc “ra + X” này: Dùng chỉ người hay sự vật “qua khỏi một thời gian nào đó, bước sang một đơn vị thời gian mới”. “Thời gian mới” ở đây là “Giêng” (tháng Giêng) và “Tết” (Tết Nguyên đán).

“Khoảng thời gian nào đó” phải “bước qua” là cái mốc đánh dấu hết năm cũ để sang “một đơn vị thời gian mới” là cái Tết dân tộc cổ truyền, là tháng Giêng - tháng đầu năm (Âm lịch) trong tổng số 12 tháng. Khoảng thời gian này, với mỗi người Việt chúng ta là rất đáng nhớ.

Nhưng chiết đoạn thế nào để định vị chính xác thời gian “Tết” và “Giêng”?

Khi ai đó nói: “Ra Tết sẽ tính” thì “ra Tết” được hiểu là “ra ngoài phạm vi Tết”. Theo quan niệm dân gian thì thời gian này sẽ từ 23 tháng Chạp đến mồng 10 tháng Giêng (Âm lịch). Trong khoảng thời gian này, người ta có thể thêm định ngữ “Tết” vào bất kỳ một ngày nào đó: 23 Tết, 30 Tết, mồng 1 Tết, mồng 10 Tết. Ngày 22, chưa tới ngày cũng ông Công ông Táo (23) dù có tất bật chuẩn bị cho Tết đến mấy nhưng nếu nói “22 Tết” là không ổn. Cũng không ai chấp nhận nếu ai đó nói “11, 12, 13, 14 Tết” hay “15 Tết” (ngày 15 -Rằm tháng Giêng, sang một cái Tết khác: Tết Nguyên tiêu).

Còn khi ai đó nói: “Ra Giêng sẽ tính” thì “ra Giêng” được hàm chỉ “trong phạm vi tháng Giêng”. Tháng này sẽ có 30 ngày (hoặc 29 ngày, nếu tháng thiếu). Như vậy, phải chăng thời gian của tổ hợp “ra Giêng” dài hơn “ra Tết”? Cũng chưa hẳn thế, thời gian “ngoài Tết” có thể rất rộng. Chẳng hạn, nếu ai nói: “Việc ấy cuối tháng Chạp này thế là không lo được rồi. Thôi ta đành phải lên kế hoạch ra ngoài Tết vậy” thì thời gian “ngoài Tết” có thể qua tháng Giêng, kéo tiếp sang tháng 2 và tháng 3 cũng nên.

Chắc nhiều người còn nhớ vở hài kịch “Ra Giêng anh cưới em” có những câu: “Em ơi anh vẫn chờ/ Hữu duyên mà thiên lý ngộ/ Như đôi chim sổ lồng/ Ruộng sạ anh gieo chín vàng bìm bịp nó kêu nước lên/ Ra Giêng anh cưới em”. “Ra giêng anh cưới em” đó là lời hứa, lời ước hẹn. Nếu người nào đó nói như vậy thì chuyện cưới xin kia phải thực hiện “trong phạm vi tháng Giêng” mới đúng lời hứa. Cũng như ai đó nói “Ra Giêng tôi trả nợ”, “Ra Giêng sẽ cất nhà” thì những sự tình này phải diễn ra trong tháng Giêng (chứ không thể “lân” sang tháng nào khác).

Tiếng Việt có cặp trái nghĩa “trong/ ngoài”.“Trong” là “phía sau, so với phía trước, theo một trục định vị được coi là trung tâm”. “Ngoài” là “phía trước, so với phía sau”. Các cặp “trong Tết/ ngoài Tết”, “trong năm/ ngoài năm” cũng được hình thành từ nét nghĩa đối lập “trong/ ngoài” đó. “Ra Tết” tức là “ngoài Tết” (đối lập với “trong Tết”). Nhưng “ra Giêng” (ngoài Giêng) lại không có “trong Giêng”. Cũng bởi khoảng thời gian của Tết bao trùm lên cả năm cũ và năm mới, trong khi tháng Giêng đứng “độc lập” không liên kết.

Ra Giêng và ra Tết

Cứ tưởng là giống nhau

Nhưng nhẩn nha đối chiếu

Ra Tết lại đi sau.

Tin cùng chuyên mục
Kinh nghiệm nuôi dạy, giáo dục con trẻ của người Thái Nghệ An

Kinh nghiệm nuôi dạy, giáo dục con trẻ của người Thái Nghệ An

Trong cuốn sách "Người Thái ở miền tây Nghệ An" của Tiến sĩ Dân tộc học Vi An, ông dành một phần để viết về tục lệ sinh đẻ và kinh nghiệm nuôi dạy con cái của cộng đồng người Thái. Theo ông, người Thái ở Nghệ An thường dạy con 5 thứ phải “biết” đó là: ở, ăn, đi, nói và làm.
Tin nổi bật trang chủ
Tiếp tục hỗ trợ cho 414.000 lao động từ Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp

Tiếp tục hỗ trợ cho 414.000 lao động từ Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp

Xã hội - BĐT - 38 phút trước
Hơn 414.000 người lao động sẽ được nhận tiền hỗ trợ từ 1,8-3,3 triệu đồng/người từ Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp. Thời gian thực hiện chi trả hỗ trợ người lao động hoàn thành chậm nhất là ngày 10/9/2022.
Ban Bí thư kỷ luật đồng chí Võ Ngọc Thành, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai

Ban Bí thư kỷ luật đồng chí Võ Ngọc Thành, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai

Tin tức - PV - 56 phút trước
Ngày 16/8, tại Trụ sở Trung ương Đảng, đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng chủ trì họp Ban Bí thư để xem xét, thi hành kỷ luật Ban cán sự đảng Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai các nhiệm kỳ 2016-2021, 2021-2026 và đồng chí Võ Ngọc Thành, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Bí thư Ban cán sự đảng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai.
Có gì bí mật ở

Có gì bí mật ở "Khu vườn chết chóc"?

Nhìn ra thế giới - Duy Ly (Theo Great Big Story) - 2 giờ trước
Nếu sở hữu một khu vườn, bạn sẽ trồng những loại cây gì? Chắc hẳn đó sẽ là các loại cây thảo mộc, cây bụi, cây ăn quả hay các loài hoa và rau củ... Tuy nhiên, tại vùng nông thôn Northumberland (Anh) lại có một khu vườn mang tên "Khu vườn chết chóc" trồng những loài cây đặc biệt. Có gì bí mật ở "Khu vườn chết chóc" này vậy? Hãy cùng Báo Dân tộc và Phát triển khám phá khu vườn này nhé!
21.000 thông điệp gửi tới các em nhỏ DTTS nhân dịp Tết Trung thu 2022

21.000 thông điệp gửi tới các em nhỏ DTTS nhân dịp Tết Trung thu 2022

Photo - Văn Hoa - Tuấn Ninh - 2 giờ trước
Nằm trong chuỗi hoạt động của sự kiện mang tên “Mang Trung thu lên vùng Biên giới”, những ngày qua, rất nhiều cộng đồng và các tổ chức thiện nguyện đã tổ chức các điểm cầu viết 21.000 thiệp gửi đến các em nhỏ DTTS tại 176 điểm trường thuộc huyện Bát Xát (Lào Cai) nhân dịp Tết Trung thu 2022.
Phát triển cây dong riềng gắn với chế biến ở vùng núi Thanh Hóa

Phát triển cây dong riềng gắn với chế biến ở vùng núi Thanh Hóa

Bạn của nhà nông - Quỳnh Trâm - 2 giờ trước
Các huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa hiện có khoảng 200 ha cây dong riềng, năng suất bình quân đạt 75 tấn/ha, tập trung ở các huyện: Như Thanh, Như Xuân, Ngọc Lặc, Cẩm Thủy... Hiện nay, phần lớn cây dong riềng được phát triển theo chuỗi liên kết từ trồng đến chế biến sản phẩm, mang lại giá trị kinh tế cao.
Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 14/8/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 14/8/2022

Chương trình điểm tin, đọc báo tuần này thông tin về hoạt động của lãnh đạo UBDT, trọng tâm là công tác chỉ đạo về chuyển đổi số; chuẩn bị tổ chức Lễ Tuyên dương học sinh, sinh viên, thanh niên xuất sắc, tiêu biểu năm 2022, gặp mặt người có uy tín; các sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc tại cơ sở. Phần đọc báo sẽ giới thiệu bài viết “Nhiếp ảnh gia Lò Văn Chiến với văn hóa Pú Nả” của tác giả Hà Minh Hưng.
Ủy ban Dân tộc gặp mặt Đoàn đại biểu giáo viên, học sinh DTTS tiêu biểu tỉnh Vĩnh Phúc

Ủy ban Dân tộc gặp mặt Đoàn đại biểu giáo viên, học sinh DTTS tiêu biểu tỉnh Vĩnh Phúc

Tin tức - Kim Anh - 2 giờ trước
Chiều 16/8, tại Hà Nội, Ủy ban Dân tộc (UBDT) đã tổ chức buổi gặp mặt Đoàn đại biểu giáo viên, học sinh DTTS xuất sắc, tiêu biểu tỉnh Vĩnh Phúc. Được sự ủy quyền của Lãnh đạo cơ quan, bà Nguyễn Thị Hồng Huệ - Vụ phó Vụ DTTS chủ trì buổi gặp mặt.
Thanh Hóa: Khởi tố vụ án bị lừa 12 tỷ đồng tiền đặt cọc mua đất

Thanh Hóa: Khởi tố vụ án bị lừa 12 tỷ đồng tiền đặt cọc mua đất

Pháp luật - Quỳnh Trâm - 2 giờ trước
Thông tin từ Công an tỉnh Thanh Hóa cho biết, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh này vừa khởi tố vụ án hình sự Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo quy định tại Khoản 4, Điều 174, Bộ luật Hình sự để điều tra, làm rõ hành vi của Lường Văn Nam (SN 1996), trú tại phường Quảng Cư, Tp. Sầm Sơn (Thanh Hóa).
Nhiều tỉnh Trung bộ tỷ lệ tiêm vắc xin Covid-19 đạt thấp

Nhiều tỉnh Trung bộ tỷ lệ tiêm vắc xin Covid-19 đạt thấp

Sức khỏe - Thanh Nguyễn - 2 giờ trước
Những biến thể phụ của Covid-19 đang gây ra nhiều diễn biến phức tạp tại một số quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, tỉ lệ nhiễm biến thể phụ và mức độ ảnh hưởng của loại biến thể này đang ở mức đáng lo ngại. Do vậy, việc đẩy nhanh tiến độ tiêm vắc xin đang là giải pháp hữu hiệu nhất. Tuy nhiên, nhìn từ thực tế những tháng qua cho thấy, còn nhiều tỉnh Trung bộ như Hà Tĩnh, Nghệ An tiến độ tiêm chủng vắc xin ngừa Covid-19 vẫn chậm so với kế hoạch...
Đoàn công tác Ủy Ban Dân tộc làm việc với tỉnh Đắk Nông

Đoàn công tác Ủy Ban Dân tộc làm việc với tỉnh Đắk Nông

Tin tức - Lê Hường - Thu Hằng - 2 giờ trước
Chiều 16/8, Đoàn công tác của Ủy ban Dân tộc do Thứ trưởng, Phó chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc Y Thông làm Trưởng đoàn đã có buổi làm việc với UBND tỉnh Đắk Nông nhằm huy động nguồn vốn ODA, FDI và đầu tư tư nhân hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi tỉnh Đắk Nông.
Lạng Sơn: Hội nghị tổng kết Chương trình Mở rộng quy mô vệ sinh và nước sạch nông thôn năm 2022

Lạng Sơn: Hội nghị tổng kết Chương trình Mở rộng quy mô vệ sinh và nước sạch nông thôn năm 2022

Môi trường sống - Thiên An - Mỹ Dung - 2 giờ trước
Ngày 16/8, tại Tp. Lạng Sơn (tỉnh Lạng Sơn), Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Lạng Sơn tổ chức Hội nghị tổng kết Chương trình Mở rộng quy mô vệ sinh và nước sạch nông thôn dựa trên kết quả vay vốn Ngân hàng Thế giới năm 2021.