Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Chéo - Một món chấm có "sức mạnh" gắn kết cộng đồng

Lò Mai Hoa - 20:12, 12/08/2021

Trong mâm cơm của người dân tộc Thái ở Tây Bắc, có một món chấm được coi là “linh hồn” (phi khuôn) của bữa ăn. Đối với người Thái, bữa cơm có thể không có thịt, không có cá nhưng không thể thiếu bát chéo đặt giữa mâm. Tuy chỉ là một thứ đồ chấm, song chéo lại mang trong mình giá trị đặc biệt trong đời sống văn hóa người Thái.

Chéo không chỉ là một thứ gia vị mà nó còn là sợi dây gắn kết cộng đồng người Thái và giữa người vùng xuôi và người vùng ngược. (Ảnh Hà Trung)
Chéo không chỉ là một thứ gia vị mà nó còn là sợi dây gắn kết cộng đồng người Thái và giữa người vùng xuôi và người vùng ngược. (Ảnh Hà Trung)

Đi đâu, tôi cũng luôn hãnh diện kể về văn hoá dân tộc mình. Và khi nhắc đến món chéo với các bạn dân tộc khác, mọi người vừa trầm trồ, vừa tò mò “Ồ! thần thánh vậy sao?”. Thực ra, nó không hề “thần thánh”, nó giản dị, gần gũi nhưng chứa đựng trong đó biết bao tinh hoa giá trị của những người con dân tộc Thái.

Có nhiều người khi phiên dịch món ăn này ra tiếng phổ thông đã gọi là “chẳm chéo” và cách gọi này đã trở nên gần gũi quen thuộc. Thực ra cách gọi chính xác nhất món này là “chéo”, bởi từ “chẳm” trong tiếng Thái vốn dĩ là một động từ: chấm.

Tôi không biết chéo đã xuất hiện trong mâm cơm người Thái từ khi nào, chỉ nhớ rằng kể từ khi biết ăn cơm, món đầu tiên mẹ dạy tôi ăn là cơm nắm chấm chéo: “kin khảu chẳm chéo chắng khà tăm (ăn cơm chấm chéo thì chân mới khỏe). Cứ như vậy, mỗi khi nắm cơm là tôi và đám em nhỏ lại rêu rao câu nói này như một câu hát, một bài vè. Tôi thích ăn nhất là chéo bà nội làm, hồi nhỏ chỉ biết thưởng thức, lớn hơn một chút mới hỏi dò bà là: “chéo bà làm kiểu gì ngon thế ạ?”. Và rồi tôi đã khám phá ra công thức đặc biệt đó.

Để có được bát chéo thơm ngon, thì nguyên liệu cần chuẩn bị cơ bản gồm có: Ớt khô (hoặc ớt tươi); tỏi củ; muối và mì chính. Từ nguyên liệu trên, ta có thể làm được hai loại chéo cơ bản: chéo khô (từ ớt khô nướng) và chéo ướt (từ ớt tươi nướng). Ở một số vùng khác nhau thì nguyên liệu làm chéo cũng sẽ khác nhau. Đặc biệt là ở Điện Biên, người Thái nơi đây giã chéo (tằm chéo) không thể thiếu nguyên liệu đặc biệt, là hạt mắc khén (một loại hạt tiêu rừng có mùi thơm và vị cay nồng). Nhưng ở quê hương Sơn La, món chéo lại chỉ có những nguyên liệu đơn giản như tôi đã kể ban đầu thôi, hạt mắc khén sẽ tùy từng món ăn hoặc món chấm mà cho vào.

Bữa cơm của đồng bào Thái không thể thiếu bát “chéo” đặt giữa mâm
Bữa cơm của đồng bào Thái không thể thiếu bát chéo đặt giữa mâm

Sau khi đã chuẩn bị đầy đủ nguyên liệu, ớt đã nướng chín thơm, tỏi đã được bóc vỏ thì các nguyên liệu này sẽ được cho vào một chiếc cối (chuyên chỉ để giã chéo), dùng chày giã đều tay đến khi nhuyễn mới cho ra bát. Bình thường như vậy là xong nhưng nếu món chéo hôm đó để chấm măng ta có thể bỏ vào một hai lá chanh hoặc nếu để chấm thịt thì ta có thể bỏ vào một ít rau mùi giã cùng cho món chấm của mình thơm hơn.

Tôi đã có dịp chứng kiến một cuộc tranh luận nảy lửa, nổ ra giữa hai người du khách (một người ăn chéo Điện Biên, một người ăn chéo Sơn La), họ đều cho rằng, chéo nơi họ ăn là chuẩn chất Tây Bắc, ai cũng cho rằng mình đúng và rốt cuộc cãi nhau to vì không biết đâu mới là chéo chuẩn. Tôi nghĩ rằng, không có một khái niệm nào gọi là “chéo chuẩn” cả, chúng ta nên tôn trọng và yêu mến văn hóa ẩm thực của vùng miền khác.

 Bà nội tôi hay kể, ngày xưa đói ấy mà, cứ một nắm xôi một gói chéo nhỏ, bỏ bào klếp (một dụng cụ đựng đồ người Thái hay đeo chéo qua vai) rồi đi làm nương cả ngày. Bố tôi và các cô tôi đều lớn lên nhờ gói chéo như vậy, có thịt có cá gì đâu, thậm chí có cơm để chấm chéo đã là may mắn lắm rồi. Không phải chỉ mỗi nhà tôi đâu, mà thời đấy nhà ai cũng vậy…

Món chéo khiến người đi xa nhớ về quê nhà
Món chéo khiến người đi xa nhớ về quê nhà

Đến thời của chúng tôi, bữa ăn đã được thêm vào rất nhiều loại gia vị, nào mắm, nào xì dầu, mì chính, hạt nêm… Nhiều người Thái chuyển ra ở thành phố đã dần hiện đại hóa mà vẫn không quên bát chéo trong bữa ăn, bởi với họ, bát chéo là “linh hồn” của bữa cơm (pan khảu), chỉ là xa quê, họ không có điều kiện thưởng thức mà thôi…

Vì thế mà đối với người Thái, càng xa quê càng "thèm khát" hương vị quê nhà, càng lớn tuổi càng ước muốn trở về quê hương để thưởng thức món chéo đặc biệt ấy; và những người vùng xuôi khi ngược Tây Bắc, dù chỉ thử một lần sẽ nhớ món chéo ấy mãi. Vậy nên mới nói, chéo không chỉ là một thứ gia vị mà nó còn là sợi dây gắn kết cộng đồng người Thái và giữa người vùng xuôi và người vùng ngược.

Tin cùng chuyên mục
Tin nổi bật trang chủ
Bộ trưởng, Chủ nhiệm Hầu A Lềnh chủ trì Hội ý Lãnh đạo UBDT tuần thứ 49

Bộ trưởng, Chủ nhiệm Hầu A Lềnh chủ trì Hội ý Lãnh đạo UBDT tuần thứ 49

Chiều 29/11, tại Hà Nội, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc (UBDT) Hầu A Lềnh đã chủ trì Hội ý trực tuyến Lãnh đạo UBDT tuần thứ 49. Tham dự có các Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Nông Quốc Tuấn; Hoàng Thị Hạnh; Y Thông và Lãnh đạo các vụ, đơn vị trực thuộc UBDT.
Chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về việc kiểm soát biến chủng mới Omicron của virus SARS-CoV-2

Chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về việc kiểm soát biến chủng mới Omicron của virus SARS-CoV-2

Tin tức - T.Hợp - 22:10, 29/11/2021
Văn phòng Chính phủ vừa có công văn số 8706/VPCP-KGVX ngày 29/11/2021 truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính về việc kiểm soát biến chủng mới Omicron của virus SARS-CoV-2.
Trao quyết định nghỉ hưu cho các Ủy viên Trung ương Đảng không tái cử khóa XIII

Trao quyết định nghỉ hưu cho các Ủy viên Trung ương Đảng không tái cử khóa XIII

Tin tức - PV - 21:05, 29/11/2021
Chiều 29/11, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư tổ chức trao Quyết định nghỉ hưu theo chế độ từ ngày 1/12/2021, cho các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng công tác tại các ban Đảng Trung ương và các địa phương, không tái cử khóa XIII.
Thông báo Lễ tang nguyên Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Hà Mạnh Trí

Thông báo Lễ tang nguyên Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Hà Mạnh Trí

Tin tức - BĐT - 21:05, 29/11/2021
Đồng chí Hà Mạnh Trí, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bí thư Ban cán sự đảng, nguyên Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao từ trần.
Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ tiếp Đại sứ Hàn Quốc và Đại sứ Ấn Độ

Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ tiếp Đại sứ Hàn Quốc và Đại sứ Ấn Độ

Thời sự - PV - 18:52, 29/11/2021
Chiều ngày 29/11/2021, tại Nhà Quốc hội, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ đã tiếp Đại sứ Hàn Quốc Park Noh-Wan và Đại sứ Ấn Độ Pranay Verma tại Việt Nam.
Lễ Giáng sinh ở các nước trên thế giới được tổ chức thế nào?

Lễ Giáng sinh ở các nước trên thế giới được tổ chức thế nào?

Nhìn ra thế giới - Nguyệt Anh (T/h) - 18:39, 29/11/2021
Lễ Giáng sinh có những cách tổ chức khác nhau tùy từng quốc gia trên thế giới. Dưới đây là cách tổ chức lễ Giáng sinh của một số nước trên thế giới.
Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 28/11/2021

Chương trình điểm tin, đọc báo của Báo Dân tộc và Phát triển ngày 28/11/2021

Chương trình điểm tin, đọc báo ngày 28/11 sẽ tiếp tục thông tin tới quý vị và các bạn những tin tức nổi bật trong tuần qua, trọng tâm là Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai thực hiện Nghị quyết XIII của Đảng; hoạt động triển khai Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 -2030. Phần đọc báo sẽ giới thiệu bài viết “Hoa trên lèn đá” của tác giả Phạm Việt Thắng và bài “Cây lanh trong đời sống của người Mông” của tác giả Sùng Mai.
Ngày 29/11: Việt Nam có 13.770 ca mắc COVID-19 và 16.088 ca khỏi bệnh

Ngày 29/11: Việt Nam có 13.770 ca mắc COVID-19 và 16.088 ca khỏi bệnh

Tin tức - BĐT - 18:30, 29/11/2021
Ngày 29/11, Việt Nam có 13.770 ca mắc mới COVID-19 tại 59 tỉnh, thành phố, trong đó có 7.601 ca trong cộng đồng. Trong ngày, cả nước có 16.088 bệnh nhân được công bố khỏi bệnh.
Đắk Lắk: Nhiều kiểm lâm viên xin nghỉ việc do áp lực công việc

Đắk Lắk: Nhiều kiểm lâm viên xin nghỉ việc do áp lực công việc

Tin địa phương - Phan Trọng - 18:14, 29/11/2021
Ngày 29/11, ông Nguyễn Quốc Hưng, Chi Cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đắk Lắk cho biết, do áp lực công việc rất lớn, trong khi chế độ lại thấp, nên thời gian qua, hàng loạt cán bộ Kiểm lâm trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk đã xin nghỉ việc.
Mưa lớn kéo dài, nhiều nơi ở Bình Định lại chìm trong biển nước

Mưa lớn kéo dài, nhiều nơi ở Bình Định lại chìm trong biển nước

Môi trường sống - L.Phương - H.Đại - 18:12, 29/11/2021
Suốt từ chiều 28/11 đến chiều 29/11, mưa lớn kéo dài kết hợp nước từ thượng nguồn đổ về đã làm cho một số vùng thấp trũng tại các huyện Phù Cát, Tuy Phước, Hoài Ân, An Lão và một số phường ở TP. Quy Nhơn (Bình Định) ngập cục bộ, giao thông bị chia cắt hoàn toàn.
Lào Cai: Bắt 4 đối tượng, thu giữ 100 bánh Heroin

Lào Cai: Bắt 4 đối tượng, thu giữ 100 bánh Heroin

Pháp luật - Trọng Bảo - 18:10, 29/11/2021
Tang vật thụ giữ gồm 100 bánh Heroin, 4 xe máy và nhiều tang vật, tài liệu khác có liên quan. Quá trình phá án, các đơn vị đã bảo đảm tuyệt đối an toàn về người và phương tiện.
Giáo dục vùng khó đang “thay da đổi thịt”: Rộng cánh cửa đến tương lai

Giáo dục vùng khó đang “thay da đổi thịt”: Rộng cánh cửa đến tương lai

Giáo dục - PV - 18:03, 29/11/2021
Diện mạo mới của giáo dục vùng khó không chỉ là cơ sở vật chất, trường lớp khang trang, sĩ số lớp học được duy trì ổn định, mà còn là sự thay đổi sâu sắc trong tư duy, nhận thức của người dân về sự học với con em mình.