Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Độc đáo mặt nạ gỗ

PV - 10:35, 19/02/2020

Các dân tộc vùng Tây Nguyên - Trường Sơn và vùng Tây Bắc đến nay vẫn còn bảo lưu kho tàng nghệ thuật tạo hình hết sức đồ sộ, trong đó nổi bật nhất là các tác phẩm điêu khắc gỗ.

Những tác phẩm điêu khắc gỗ trang trí nhà ở, nhà làng, nhà mồ, cổng làng, làm đạo cụ để cúng bái, nhảy múa trong các lễ hội... mang tính nghệ thuật cao và gắn bó chặt chẽ với đời sống tâm linh của đồng bào. Trong đó, những chiếc mặt nạ gỗ gắn với cơ thể, gương mặt của con người, là phục sức rất độc đáo, huyền bí.

Các dân tộc Bahnar, J’rai, Xê Đăng... ở vùng Bắc Tây Nguyên thường bôi phẩm màu, đeo mặt nạ hóa trang trong lễ hội. Mặt nạ được làm bằng một loại gỗ mềm và nhẹ, thể hiện những bộ mặt kỳ dị, quái đản. Bên cạnh bộ trang phục truyền thống, trong lễ hội cộng đồng thường xuất hiện vài người với bộ y phục khác lạ, ngộ nghĩnh: đeo mặt nạ, mặc áo lá chuối khô, hòa lẫn trong nhóm biểu diễn nghệ thuật dân gian như múa rối, múa trống, múa chiêng...

Họ sắm vai hề, diễn trò, làm cho không khí ngày hội sôi nổi hẳn lên. Với bộ trang phục này họ được hóa trang trở thành người rừng thời viễn cổ. Động tác biểu diễn của những người đeo mặt nạ luôn cuốn hút người xem bằng những cử chỉ bất ngờ, vui nhộn. Trong lễ bỏ mả, những người mang mặt nạ vừa đánh chiêng vừa nhảy múa xung quanh nhà mồ. Mặt nạ trong lễ đâm trâu khác với mặt nạ trong lễ bỏ mả. Lễ hội bỏ mả của người Ba Na luôn có những con rối (brim, bram) được làm bằng lá chuối khô phủ khắp người đeo mặt nạ, dáng đi khệ nệ. Trước đây, đồng bào thường bôi phẩm màu lên da mặt người để hóa trang trong lễ hội, về sau cách thức trang điểm này ít thấy xuất hiện mà thay vào đó là những chiếc mặt nạ bằng gỗ.

Những chú hề đeo mặt nạ nhảy múa trong lễ hội của dân tộc J'rai.
Những chú hề đeo mặt nạ nhảy múa trong lễ hội của dân tộc J'rai.

Người Cơ Tu ở núi rừng Trường Sơn sử dụng mặt nạ phổ biến hơn các tộc người khác. Họ chạm trổ những chiếc mặt nạ từ một đoạn cây gỗ có chiều rộng từ 20 – 25 cm, chiều dài từ 30 – 35 cm. Các nghệ nhân lão luyện, thợ điêu khắc tài giỏi nhất mới làm được mặt nạ. Chỉ với một đường khoét lõm ở đuôi mắt, một đường cong trên má là đủ để thể hiện được tính cách của chiếc mặt nạ: hung dữ hay hiền lành. Nghệ thuật làm mặt nạ của người Cơ Tu có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tài nghệ gọt đẽo và sử dụng sắc màu để tạo nên một chiếc mặt nạ hoàn hảo. Màu trắng, đỏ, đen là những màu chính thường dùng trong hội họa truyền thống của tộc người và cũng là sắc màu cơ bản thể hiện trên mặt nạ.

Người Cơ Tu có hai loại mặt nạ cơ bản: loại dữ ác và loại hiền lành. Một mặt nạ thể hiện tính cách hung dữ thì thoạt nhìn đã toát lên nỗi lo sợ, khiếp đảm cho người xem. Người Cơ Tu tin rằng những khuôn mặt đó là hiện thân của những kẻ ác, có khuôn mặt không giống như con người bình thường mà mang dung mạo, chân tướng của ma xấu, quái vật thật ghê gớm, đáng sợ, gần giống với mặt Kala ở chân tháp G1 của khu tháp Chàm Mỹ Sơn. Trước đây, loại mặt nạ này được các chiến binh dùng trong các cuộc chiến đấu với kẻ thù. Đối lập với mặt nạ dữ là dạng mặt nạ hiền. Khi nhìn loại mặt nạ này ta thấy hiện rõ nét thân thiện, gần gũi. Để tạo ra khuôn mặt hiền, người ta không tô vẽ nhiều màu sắc mà đục đẽo một cách chân phương, mềm mại, ánh lên nét nhân từ, tươi vui, gần gũi, là hiện thân của những gương mặt tích cực, mang lại niềm thương yêu, tin cậy cho đồng bào như già làng nhân từ, tốt bụng, thanh niên đứng đắn, giỏi giang…

Chiếc mặt nạ gỗ với dung mạo hiền lành, tươi vui của dân tộc Cơ Tu.
Chiếc mặt nạ gỗ với dung mạo hiền lành, tươi vui của dân tộc Cơ Tu.

Với người Dao, mặt nạ là vật gắn liền với đời sống tâm linh, tín ngưỡng, thể hiện sức mạnh huyền bí, có thể xua đuổi được tà ma ác xấu, đem lại sự bình yên cho mọi nhà. Mặt nạ gỗ của người Dao Tuyển, Dao Họ được làm từ gỗ cây sung hoặc cây thố bởi loại gỗ này mềm nên dễ tạo hình và nhẹ, không làm người sử dụng bị vướng và mỏi khi đeo lên mặt trong thời gian dài. Người ta khoét rỗng bên trong mỏng khoảng 1 cm để úp vào mặt rồi mới đục mắt mũi, miệng và dán râu dê lên trán, đầy khắp khuôn mặt, phía trên đỉnh đầu có cái sừng nhọn. Người chế tác sử dụng kỹ thuật đục, đẽo, làm bóng gỗ… tạo cho chiếc mặt nạ có khuôn mặt giống một vị thánh, thần như trong sách cổ người Dao đã ghi chép.


Mặt nạ khi được người thầy chế tác, tạo hình sẽ là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc độc đáo. Những bộ phận chính trên mặt nạ như: mắt, mũi, miệng và cả những chi tiết khác như trán, má, cằm... được cách điệu với đường nét tạo hình hết sức hoang sơ. Mặt nạ thường được dùng trong các nghi lễ cấp sắc của người Dao. Mặt nạ còn là đạo cụ để múa nhảy trong lễ hội. Thầy cúng đeo mặt nạ, phía sau đầu buộc ảnh ông thần Sán Cô vừa đi vừa múa các động tác mang tính chất phồn thực, trêu ghẹo các cô gái, đàn ông…

Mặt nạ gỗ được xem như là một vật phẩm liên quan đến thần linh, được sử dụng trong các lễ hội có liên quan đến thần linh. Ngày nay, mặt nạ gỗ là hiện vật dân tộc học mà người chơi cổ vật thích được sở hữu trong bộ sưu tập của mình. Vì thế, mặt nạ gỗ của các dân tộc ít tìm thấy được, chỉ còn lại rải rác một số ở thôn, bản vùng cao. 




Tin cùng chuyên mục
Giữ gìn vốn cũ ở những làng mới

Giữ gìn vốn cũ ở những làng mới

Trong nhiều năm qua, các huyện miền núi trên địa bàn tỉnh Quảng Nam đều coi trọng công tác quy hoạch, sắp xếp dân cư, xem đây là “trụ cột” quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội; giữ gìn phát triển bản sắc văn hóa bản địa vùng đồng bào DTTS. Tuy nhiên, trong quá trình tái định cư và chuyển đổi môi trường cư trú, nhiều di sản văn hóa đã bị biến đổi, mai một…
Tin nổi bật trang chủ
Chương trình MTQG phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2030 mang dấu ấn sâu sắc

Chương trình MTQG phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021-2030 mang dấu ấn sâu sắc

Khẳng định sự cần thiết và đề nghị Quốc hội ban hành Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) giai đoạn 2021-2030 (sau đây gọi tắt là Chương trình MTQG)... là những vấn đề được đặt ra trong phiên họp ngày 28/5 của Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XIV.
Tập truyện “Nước cờ hòa”- thông điệp ý nghĩa ngày Quốc tế thiếu nhi

Tập truyện “Nước cờ hòa”- thông điệp ý nghĩa ngày Quốc tế thiếu nhi

Sắc màu 54 - Hồng Phúc - 18:23, 30/05/2020
Tập truyện “Nước cờ hòa” của nhóm tác giả Nguyễn Huy Du - Nguyễn Hữu Huấn được NXB Kim Đồng phát hành đúng dịp ngày Quốc tế thiếu nhi không chỉ là món quà tinh thần ý nghĩa dành cho các em nhỏ mà còn có rất nhiều thông điệp phía sau câu chuyện về những quân cờ.
Cả nước có 5.177 xã đạt chuẩn nông thôn mới

Cả nước có 5.177 xã đạt chuẩn nông thôn mới

Tin tức - Hồng Minh - 21:28, 29/05/2020
Sáng 29/5, tại tỉnh Quảng Trị, Văn phòng Điều phối Nông thôn mới Trung ương đã tổ chức Hội nghị toàn quốc Văn phòng Điều phối nông thôn mới các cấp và tập huấn Chương trình OCOP năm 2020. Tham dự hội nghị có Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn Trần Thanh Nam.
Phát động cuộc thi sáng tác ca khúc về đề tài DTTS, miền núi năm 2020

Phát động cuộc thi sáng tác ca khúc về đề tài DTTS, miền núi năm 2020

Tin tức - Hồng Minh - 19:06, 29/05/2020
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa phát động cuộc thi sáng tác ca khúc về đề tài dân tộc thiểu số (DTTS), miền núi năm 2020.
Đại hội Đảng bộ huyện Quan Sơn lần thứ VI thành công tốt đẹp

Đại hội Đảng bộ huyện Quan Sơn lần thứ VI thành công tốt đẹp

Thời sự - Quỳnh Trâm - 19:04, 29/05/2020
Từ ngày 27-29/5, Đảng bộ huyện Quan Sơn (Thanh Hóa) đã long trọng tổ chức Đại hội đại biểu Đảng bộ huyện lần thứ VI, nhiệm kỳ 2020 - 2025. Đây là Đại hội Đảng bộ trực thuộc Tỉnh ủy Thanh Hóa đầu tiên được chọn tổ chức đại hội điểm.
Hiểm họa từ những “thần tượng” giang hồ

Hiểm họa từ những “thần tượng” giang hồ

Cùng trao đổi - Hồng Phúc - 15:48, 29/05/2020
Giang Rồng, Dũng Trọc, Huấn Hoa Hồng, Khánh Sky… là những cái tên quen thuộc với giới trẻ trên mạng xã hội. Với ngôn ngữ, kiểu hành xử xã hội đen, những “thần tượng” kiểu này thu hút hàng triệu người theo dõi, hiện tượng này trở thành mối nguy hại khôn lường với thanh thiếu niên.
Bát Xát (Lào Cai): Người dân gặp khó vì chưa được chuyển đổi mục đích sử dụng đất

Bát Xát (Lào Cai): Người dân gặp khó vì chưa được chuyển đổi mục đích sử dụng đất

Pháp luật - Trọng Bảo - 15:41, 29/05/2020
Từ năm 2006, hàng chục hộ ở thị trấn Bát Xát, đã được UBND huyện Bát Xát (Lào Cai) đồng ý cho chuyển đổi mục đích sử dụng diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản. Hiệu quả của việc chuyển đổi đã được chứng minh, nhưng mô hình này đang có nguy cơ tắc nghẽn vì còn thiếu tính pháp lý.
An Giang: Chi 70 tỷ đồng xử lý khẩn cấp sạt lở bờ sông Hậu

An Giang: Chi 70 tỷ đồng xử lý khẩn cấp sạt lở bờ sông Hậu

Tin tức - Minh Triết - 11:56, 29/05/2020
Thời gian qua, khu vực ấp An Thị, xã An Thạnh Trung, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang liên tục xảy ra các vụ sạt lở đất bờ sông từ khu vực thượng lưu rạch Cái Hố thuộc ấp An Thị đến khu vực rạch Cái Hố đổ ra nhánh trái sông Hậu, đe dọa hàng trăm hộ dân trong khu vực, trong đó có hàng chục hộ dân buộc phải di dời khẩn cấp.
Thanh Hóa: Nhiều hộ nghèo bị bỏ lọt khi bình xét ở thôn, xã

Thanh Hóa: Nhiều hộ nghèo bị bỏ lọt khi bình xét ở thôn, xã

Bạn đọc - Quỳnh Trâm - 11:43, 29/05/2020
Khi chi trả hỗ trợ dịch Covid-19 của Chính phủ, một số địa phương tỉnh Thanh Hóa phát hiện nhiều hộ khá giả vẫn nằm trong danh sách hộ cận nghèo để hưởng tiền chính sách. Trong khi đó, người nghèo thực sự thì lại bị bỏ lọt.
Truy cứu trách nhiệm để rừng bị phá ở Ea Súp (Đăk Lăk): Đánh bật tư duy “hạ cánh an toàn”

Truy cứu trách nhiệm để rừng bị phá ở Ea Súp (Đăk Lăk): Đánh bật tư duy “hạ cánh an toàn”

Bạn đọc - Sông Cài - 10:43, 29/05/2020
Chỉ trong vòng chục năm, hàng nghìn ha rừng tại huyện Ea Súp (Đăk Lăk) bị cạo trọc. Cơ quan chức năng bước đầu xác định, các chủ rừng buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm trong công tác bảo vệ rừng.
Bước phát triển mới ở An Lão

Bước phát triển mới ở An Lão

Dân tộc - Miền núi - Thành Nhân - 10:39, 29/05/2020
An Lão là huyện miền núi của tỉnh Bình Định với gần 40% dân số là đồng bào DTTS. Trong giai đoạn 2009 - 2019, từ nguồn vốn của các chương trình, dự án, huyện đã được đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu, hỗ trợ sản xuất và an sinh xã hội. Nhờ đó, đời sống của người dân từng bước được cải thiện, diện mạo nông thôn miền núi ngày một khởi sắc.